Bæn og hugleiðing að morgni dags.

Björn Þór Sigbjörnsson og Þórunn Elísabet Bogadóttir fylgja hlustendum inn í daginn, skýra baksvið frétta og ræða við áhugavert fólk um Ísland og umheiminn.

Ragnar Þór Ingólfsson hefur setið í ríkisstjórn landsins í rúman mánuð. Hann tók við embætti félags- og húsnæðismálaráðherra 11. janúar. Mikilvægir málaflokkar heyra undir ráðuneytið; almannatryggingar, félags- og fjölskyldumál, þjónusta við aldraða og húsnæðismál. Við spjölluðum við um þessi mál.

Í Berlínarspjalli fjallaði Arthur Björgvin Bollason meðal annars um ræðu Merz Þýskalandskanslara á Öryggisráðstefnunni í Munchen á laugardag, hún vakti mikla athygli. Hann sagði líka frá skrifum þýsks heimspekings um félagssálfræðilegar skýringar á græðgi þeirra sem allt eiga fyrir.

Menntaskólinn í Kópavogi er stofnun ársins í flokki stærri stofnana. Við fengum Guðríði Hrund Helgadóttur, skólameistara Menntaskólans í Kópavogi, í kaffi til okkar af þessu tilefni og spjölluðum vítt og breitt um skólann og skólamál.

Tónlist:

Allra meina bót - Mamma gefðu mér grásleppu.

Skapti Ólafsson, Hljómsveit Jan Morávek, Baldur Georgs Takács - Konni flautar.

Van Morrison - Moondance.

07:30

Útvarpsfréttir.

08:30

Gestir úr öllum kimum þjóðfélagsins deila sögu sinni með hlustendum. Umsjón: Sigurlaug M. Jónasdóttir.

Hannes Óli ræðir risasveppi, endurvinnslu og flokkun mannkyns. Hann segir okkur frá óvæntu brúðkaupi og ja ja ding dong kemur við sögu.

Morgunleikfimi með Halldóru Björnsdóttur.

Veðurstofa Íslands.

Umsjón: Kristján Kristjánsson.

Um litróf mannlífsins. Okkur er ekkert mannlegt óviðkomandi. Alla virka daga milli kl. 11-12 á Rás 1.

netfang: [email protected]

Umsjón: Guðrún Gunnarsdóttir og Gunnar Hansson.

Svifrykið sem mælst hefur á höfuðborgarsvæðinu þessa dagana í froststillunum er mjög skaðlegt fyrir heilsu fólks. Það eykur tíðnina á hjartaáföllum og heilablóðföllum er krabbameinsvaldandi og í svifrykinu eru baneitraðar hárfínar agnir sem eru að berast inn í líkamann og valda heilsutjóni. Þetta er haft eftir Hjalta Má Björnssyni formanni félags lækna gegn umhverfisvá í viðtali á Vísi í gær. Hjalti kom í þáttinn í dag.

Hvað er málfærni? Hvernig er að vera í viðkvæmri stöðu þegar kemur að málfærni? Og hvernig notar fólk málbeitingu og breytileika tungumálsins í sína þágu? Iris Edda Nowenstein, lektor í íslenskri málfræði og máltækni og talmeinafræðingur við Landspítalann kom til okkar í dag og sagði frá erindi sem hún kallar Mál og vald. Við fengum hana til að segja okkur betur frá því í þættinum.

Einar Sveinbjörnsson veðurfræðingur kom svo í dag í veðurspjallið. Í framhaldi af viðtali okkar í gær við Andra Snæ Magnason, byrjaði Einar á því að setja stórar og illskiljanlegar tölur, sem Andri nefndi, um jöklaafkomu í samhengi. Svo er það hlýjasti janúar í sögu mælinga í Nuuk á Grænlandi, en á sama tíma kaldasti janúar í Dammörku. Það setti hann svo í samhengi við tíðina hér heima og snjóleysið sunnanlands í vetur. Í lokum sagði Einar frá breytingum framundan í veðrinu, snjókomuspá og sitthvað fleira.

Tónlist í þættinum í dag:

Einu sinni var / Vilhjálmur Vilhjálmsson (Svavar Benediktsson, texti Kristján frá Djúpalæk)

Ekki bíl / Hrekkjusvín (Valgeir Guðjónsson, texti Pétur Gunnarsson)

Vor við flóann / Ragnar Bjarnason (Leon T. René, texti Jón Sigurðsson)

Gamla gatan / Kvartett Reynis Sigurðssonar (Oddgeir Kristjánsson)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Dánarfregnir.

Yfirlit hádegisfrétta kl. 12 virka daga.

Fólk úr ýmsum áttum flytur stuttar hugleiðingar sem tengjast sama umfjöllunarefni.

Umfjöllunarefnið er öryggi. Kolbrún Pálsdóttir, erkefnastjóri erlendra verkefna hjá Barnaheill.

Íslenskt lag eða tónverk.

Útvarpsfréttir.

Börn sem voru send í Bakkakot fyrir milligöngu sveitarfélaga fyrir rúmum 20 árum sögðu yfirvöldum frá meintu ofbeldi en samt voru börn áfram vistuð þar. Sextán hafa bæst í hóp þeirra sem krefjast bóta og rannsóknar.

Reykjavíkurborg boðar breytingar á leikskólakerfinu þar sem fyrstu 36 klukkutímar sem börn dvelja á leikskólum á viku verða gjaldfrjálsir. Gjald fer stighækkandi fyrir lengri vistun.

Alþingi greiðir í dag atkvæði um breytingar á rammaáætlun þar sem lagt er til að Holtavirkjun og Skrokkölduveita fari í nýtingarflokk. Urriðafossvirkjun verður áfram í biðflokki þótt ráðherra hafi lagt til að hún færi í nýtingarflokk.

Gular viðvaranir taka gildi vegna hríðar og skafrennings sunnan- og suðaustanlands í kvöld. Hætt er við að færð spillist þar fram eftir degi á morgun.

Stjórnvöld í Úkraínu bjóða hermönnum að frysta sæði áður en þeir halda á vígvöllinn til að bregðast við fólksfækkun. Á móti hverju barni sem fæðist í Úkraínu týna þrír lífi. Fyrir hverja fæðingu í Úkraínu eru um það bil þrjú dauðsföll.

Mannréttindafrömuðurinn Jesse Jackson er látinn. Hann var einn áhrifamesti baráttumaður fyrir réttindum svartra í Bandaríkjunum.

Daglegur þáttur um stór og lítil fréttamál í umsjón Inga Freys Vilhjámssonar og Ingvars Þórs Björnssonar.

Í þætti dagsins er sjónum beint að mögulegum óhollustuskatti sem er til skoðunar að setja á. Í samráðsgátt er nú að finna drög heilbrigðisráðherra að tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun vegna offitu á Íslandi fyrir árin 2026 til 2030. Þar er lagt til að skipaður verði þverfaglegur starfshópur sem verði meðal annars falið að skoða fýsileika þess að lækka álögur á grænmeti og ávexti og hækka álögur á sérlega orkuríkar, næringarlitlar og gjörunnar matvörur.

Viðmælendur:

Birna Þórisdóttir

Gylfi Ólafsson

Ólafur Stephensen

Í safnvarpinu Sögur úr raunveruleikanum leita dagskrárgerðarmenn uppi sannar sögur úr íslenskum samtíma.

Samhliða umfjöllun Kveiks um bæinn Bakkakot fyrir tveimur vikum síðan, stigu níu menn fram sem kröfðust rannsóknar á ofbeldi sem þeir segjast hafa verið beittir þar sem börn. Í dag hefur tala þeirra meira en tvöfaldast.

Í aðdraganda annars þáttar Kveiks um málið heyrum við viðbrögð eins viðmælanda þeirra við umfjölluninni, heyrum sögu manns sem var sóttur í Bakkakot af móður sinni eftir skamma en yfirþyrmandi dvöl, og ræðum við Jóhann Bjarna Kolbeinsson, fréttamann Kveiks, um dagskrárgerðina.

Íslensk jaðartónlist úr ýmsum áttum frá ýmsum hliðum. Umsjón: Árni Matthíasson

Umsjónarmaður spjallar um hvaðeina milli himins og jarðar, oft af sögulegu tagi, les forvitnilega texta úr ýmsum áttum, bæði íslenska og erlenda, og reynir af öllum mætti að hafa ofan af fyrir hlustendum þá klukkustund sem þátturinn stendur. Umsjón: Illugi Jökulsson.

Hreinsunaræði Stalín náði æ fastari tökum á sovésku samfélagi árið 1936. Viktor Kravténko segir frá örlögum ýmissa samstarfsmanna sinna og loks stendur hann sjálfur í eldlínunni.

Útvarpsfréttir.

Þáttur fyrir áhugafólk um listir og menningu. Ljósi varpað á það sem efst er á baugi hverju sinni, menningin nær og fjær skoðuð frá ólíkum sjónarhornum og skapandi miðlar settir undir smásjána.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir.

Frægasta ópera franska tónskáldsins Bizet; Carmen, var frumsýnd í útfærslu Kammeróperunnar um liðna helgi og eins og hópsins er von og vísa er um nýstárlega uppsetningu að ræða. Kristín Sveinsdóttir bregður sér þar í hlutverk Carmen og hún lítur við í hljóðstofu ásamt leikstjóra sýningarinnar, Adolf Smára Unnarssyni.

Freyja Þórsdóttir heimspekingur fjallar um það hvernig umhverfið sem við sköpum okkur og eyðum tíma okkar í hefur áhrif á sálarlífið. Við sögu kemur smásagan Gula veggfóðrið og grísk goðsögn um Erós og Psyche. En við byrjum þátttinn á því að kynnast myndlýsingum í íslenskum pappírshandritum og heyrum í höfundi nýrrar bókar um efnið, sagnfræðingnum Kjartani Atla Ísleifssyni.

Popp og pólitík

Umsjón: Kristján Guðjónsson og Lóa Björk Björnsdóttir.

Hvað eiga íslendingar mörg orð yfir vont veður og úrkomu? Og hvað eiga incelar mörg orð yfir konur sem ekki vilja sofa hjá þeim? Fríða Þorkelsdóttir, bókmenntafræðingur og netblaðamaður Lestarinnar, fer yfir orðaforðan sem verður til í myrkari kimum internetsins, þar sem bölsýni og kvenfyrirlitning ráða ríkjum.

Eru danir of góðir til að við hugsum um þá sem nýlenduherra? Sólveig Ásta Sigurðardóttir, nýdoktor á Hugvísindasviði veltir fyrir sér af hverju það gæti verið að Danir hafi þá ímynd að þeir séu einfaldlega of 'næs' til að vera nokkurntíman kallaðir nýlenduherrar, þó þeir eigi grimmilega sögu á Jómfrúaeyjum.

Undanfarna daga hefur löng samfélagsmiðlafærsla farið eins og eldur í sinu um netið. “Þetta er upphafið á einhverju stóru” nefnist færslan - Something big is happening. Í færslunni fjallar höfundurinn Matt Shumer um starf sitt sem forritari og hvernig það hefur gjörbreyst á undanförnum árum með tilkomu gervigreindar. Við veltum fyrir okkur hvort forritarar séu hættir að kóða, hvað er vibe-coding og verða til einhverjar forritarar í framtíðinni. Viðmælandi Lestarinnar er Jón Eðvald Vignisson, forritari og reynslubolti úr sprotabransanum.

Fréttir

Fréttir

Leikskólastjóri í Reykjavík segir breytingarnar á leikskólakerfinu í borginni, sem samþykktar voru í dag, leysi ekki aðkallandi vanda.

Alþingi samþykkti í dag rammaáætlun þar sem Skrokkölduvirkjun á Sprengisandi og Holtavirkjun í Þjórsá eru færðar úr biðflokki í nýtingarflokk.

Stefnt er að því að opna skíðasvæðið í Bláfjöllum á fimmtudaginn eftir snjóléttan vetur. Aðstæður í Hlíðarfjalli hafa verið öllu betri og aðsókn með mesta móti.

Rauðar viðvaranir hafa verið gefnar út í Frakklandi vegna flóða og úrhellisrigningar.

Strandabyggð hefur ráðið endurskoðunarfyrirtæki til að ráðast í úttekt á kostnaði sveitarfélagsins við útgáfu Byggðasögu Stranda.

Fréttir og fréttaskýringar í útvarpi, þar sem kafað er dýpra í málin, þau sett í stærra samhengi og skýringa leitað.

Innviðaráðherra vill að framkvæmdir við Fljótagöng hefjist strax í byrjun næsta árs en Vegagerðin telur að til að hægt verði að hefja framkvæmdir sumarið 2027 þurfi allt að ganga upp og ekkert rými verði fyrir utanaðkomandi tafir. For- og verkhönnun Fljótaganga hefur verið flýtt en göngin verða á mesta jarðskjálftasvæði landsins.

Í nýrri skýrslu eru ráðamenn í Evrópu hvattir til að búa lönd sín, stofnanir og innviði undir heim sem er tveimur komma átta til þremur gráðum hlýrri en hann var fyrir iðnbyltingu. Það er allt að tvöfalt meiri hlýnun en miðað er við í Parísarsamningnum.

Upp á síðkastið hefur hlaupið líf í hannyrðir og andóf, ekki síst í Bandaríkjunum. Rauðar húfur sem ýmsir eru að prjóna til að mótmæla gjörðum innflytjendalögreglunnar vestra hafa verið áberandi á prjónasíðum.

Nokkur vel valin lög

frá Veðurstofu Íslands

Dánarfregnir.

Tónleikur er þáttur um tónlistarstefnur og tónlistarfræði, tónlistarmenn, tónskáld og tónlistarflytjendur.

Umsjón: Ingibjörg Eyþórsdóttir

Áður á dagskrá veturinn 2008-2009

Eins og áheyrendur munu geta heyrt er tími í tónlist mjög afstætt hugtak. Strengjakvartett þessa þáttar er eini strengjakvartettinn sem Claude Debussy samdi, og hann er frá því fyrir aldamótin þarsíðustu – saminn árið 1893, en er samt mun lengra kominn í uppbroti hefðanna en kvartettar Skandinavanna sem hafa hljómað í síðustu þáttum, þeirra Griegs, Nielsens og Sibeliusar. Auk þess verður leikinn einn þáttur úr La Mer, eða Hafinu og Rapsódía fyrir klarinett og hljómsveit, líka eftir Debussy.

Tónlistarhljóðrit frá ýmsum tímum úr safni útvarpsins

Tónlistarhljóðrit frá ýmsum tímum úr safni útvarpsins

Tónlistin í þættinum:

Tvö sönglög eftir Tryggva M. Baldvinsson:

Gömul ljósmynd, ljóð eftir Sveinbjörn I. Baldvinsson.

Krummi, ljóð eftir Davíð Stefánssonar frá Fagraskógi.

Flytjendur: Sólrún Bragadóttir, sópran og Margaret Singer, píanó. Hljóðritun gefin út 1998.

Játékok - Book 3 : Scraps of a Colinda Melody - Faintly Recollected (Hommage à Farkas Ferenc) - Grand Piano eftir György Kurtág.

Víkingur Heiðar Ólafsson leikur á flygil. Útgefið 2022 á plötunni From Afar.

Brainstorm in a tea cup (2007) eftir Gunnar Andreas Kristinsson. Joachim Kwetzinsky leikur á píanó. Útgefið 2013 á plötunni Patterns.

Coni-unc-tio (1994) eftir Snorra Sigfús Birgisson. Sinfóníuhljómsveit Íslands leikur undir stjórn Ann Manson.

Hljóðritun í Háskólabíói 24. febrúar 1995, Bjarni Rúnar Bjarnason og Þórir Steingrímsson stýrðu upptökum.

Vals úr Djasssvítu nr. 2 eftir Dmitríj Shostakovitsj. Sinfóníuhljómsveit Íslands leikur undir stjórn Daníels Bjarnasonar. Hljóðritað á tónleikum í Klassíkinni okkar Eldborg Hörpu árið 2020.

Tvö sönglög úr Jónasarlögum Atla Heimis Sveinssonar (við ljóð Jónasar Hallgrímssonar) í útsetningum eftir Francisco Javier Járegui:

Söknuður

Næturkyrrð:

Flytjendur: Guðrún Jóhanna Ólafsdóttir mezzósópran, Francisco Javier Jáuregui, gítar; Pétur Jónasson, gítar.

Útgefið árið 2024 á plötunni Atli Heimir Sveinsson - Sönglög með gítar.

Í safnvarpinu Sögur úr raunveruleikanum leita dagskrárgerðarmenn uppi sannar sögur úr íslenskum samtíma.

Samhliða umfjöllun Kveiks um bæinn Bakkakot fyrir tveimur vikum síðan, stigu níu menn fram sem kröfðust rannsóknar á ofbeldi sem þeir segjast hafa verið beittir þar sem börn. Í dag hefur tala þeirra meira en tvöfaldast.

Í aðdraganda annars þáttar Kveiks um málið heyrum við viðbrögð eins viðmælanda þeirra við umfjölluninni, heyrum sögu manns sem var sóttur í Bakkakot af móður sinni eftir skamma en yfirþyrmandi dvöl, og ræðum við Jóhann Bjarna Kolbeinsson, fréttamann Kveiks, um dagskrárgerðina.

Skáldsaga Halldórs Laxness um hinn 18 ára gamla Stein Elliða kom út árið 1927 þegar Halldór var sjálfur 25 ára gamall.

Þessi saga um leit ungs manns að eigin lífsskoðunum þótti marka tímamót í íslenskri bókmenntasögu.

Valdimar Örn Flygenring las söguna fyrir útvarpið árið 1991.

frá Veðurstofu Íslands

Svanhildur Óskarsdóttir les sálmana í hljóðritun frá árinu 1998.

Árið 1944 var tekinn upp sá siður hjá Ríkisútvarpinu að lesa alla Passíusálma Hallgríms Péturssonar á föstunni.

Um litróf mannlífsins. Okkur er ekkert mannlegt óviðkomandi. Alla virka daga milli kl. 11-12 á Rás 1.

netfang: [email protected]

Umsjón: Guðrún Gunnarsdóttir og Gunnar Hansson.

Svifrykið sem mælst hefur á höfuðborgarsvæðinu þessa dagana í froststillunum er mjög skaðlegt fyrir heilsu fólks. Það eykur tíðnina á hjartaáföllum og heilablóðföllum er krabbameinsvaldandi og í svifrykinu eru baneitraðar hárfínar agnir sem eru að berast inn í líkamann og valda heilsutjóni. Þetta er haft eftir Hjalta Má Björnssyni formanni félags lækna gegn umhverfisvá í viðtali á Vísi í gær. Hjalti kom í þáttinn í dag.

Hvað er málfærni? Hvernig er að vera í viðkvæmri stöðu þegar kemur að málfærni? Og hvernig notar fólk málbeitingu og breytileika tungumálsins í sína þágu? Iris Edda Nowenstein, lektor í íslenskri málfræði og máltækni og talmeinafræðingur við Landspítalann kom til okkar í dag og sagði frá erindi sem hún kallar Mál og vald. Við fengum hana til að segja okkur betur frá því í þættinum.

Einar Sveinbjörnsson veðurfræðingur kom svo í dag í veðurspjallið. Í framhaldi af viðtali okkar í gær við Andra Snæ Magnason, byrjaði Einar á því að setja stórar og illskiljanlegar tölur, sem Andri nefndi, um jöklaafkomu í samhengi. Svo er það hlýjasti janúar í sögu mælinga í Nuuk á Grænlandi, en á sama tíma kaldasti janúar í Dammörku. Það setti hann svo í samhengi við tíðina hér heima og snjóleysið sunnanlands í vetur. Í lokum sagði Einar frá breytingum framundan í veðrinu, snjókomuspá og sitthvað fleira.

Tónlist í þættinum í dag:

Einu sinni var / Vilhjálmur Vilhjálmsson (Svavar Benediktsson, texti Kristján frá Djúpalæk)

Ekki bíl / Hrekkjusvín (Valgeir Guðjónsson, texti Pétur Gunnarsson)

Vor við flóann / Ragnar Bjarnason (Leon T. René, texti Jón Sigurðsson)

Gamla gatan / Kvartett Reynis Sigurðssonar (Oddgeir Kristjánsson)

UMSJÓN: GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR OG GUNNAR HANSSON

Popp og pólitík

Umsjón: Kristján Guðjónsson og Lóa Björk Björnsdóttir.

Hvað eiga íslendingar mörg orð yfir vont veður og úrkomu? Og hvað eiga incelar mörg orð yfir konur sem ekki vilja sofa hjá þeim? Fríða Þorkelsdóttir, bókmenntafræðingur og netblaðamaður Lestarinnar, fer yfir orðaforðan sem verður til í myrkari kimum internetsins, þar sem bölsýni og kvenfyrirlitning ráða ríkjum.

Eru danir of góðir til að við hugsum um þá sem nýlenduherra? Sólveig Ásta Sigurðardóttir, nýdoktor á Hugvísindasviði veltir fyrir sér af hverju það gæti verið að Danir hafi þá ímynd að þeir séu einfaldlega of 'næs' til að vera nokkurntíman kallaðir nýlenduherrar, þó þeir eigi grimmilega sögu á Jómfrúaeyjum.

Undanfarna daga hefur löng samfélagsmiðlafærsla farið eins og eldur í sinu um netið. “Þetta er upphafið á einhverju stóru” nefnist færslan - Something big is happening. Í færslunni fjallar höfundurinn Matt Shumer um starf sitt sem forritari og hvernig það hefur gjörbreyst á undanförnum árum með tilkomu gervigreindar. Við veltum fyrir okkur hvort forritarar séu hættir að kóða, hvað er vibe-coding og verða til einhverjar forritarar í framtíðinni. Viðmælandi Lestarinnar er Jón Eðvald Vignisson, forritari og reynslubolti úr sprotabransanum.