Bæn og hugleiðing að morgni dags.

Útvarpsfréttir.

Björn Þór Sigbjörnsson og Þórunn Elísabet Bogadóttir fylgja hlustendum inn í daginn, skýra baksvið frétta og ræða við áhugavert fólk um Ísland og umheiminn.

07:30

Útvarpsfréttir.

08:30

Útvarpsfréttir.

Gestir úr öllum kimum þjóðfélagsins deila sögu sinni með hlustendum. Umsjón: Sigurlaug M. Jónasdóttir.

Halla Gunnarsdóttir formaður VR

Morgunleikfimi með Halldóru Björnsdóttur.

Útvarpsfréttir.

Veðurstofa Íslands.

Umsjón: Kristján Kristjánsson.

Útvarpsfréttir.

Um litróf mannlífsins. Okkur er ekkert mannlegt óviðkomandi. Alla virka daga milli kl. 11-12 á Rás 1. Netfang: [email protected]. Umsjón: Guðrún Gunnarsdóttir og Gunnar Hansson.

Heimsþekktir sérfræðingar sækja Ísland heim í næstu viku til að tala á ráðstefnunni Brú milli heimsálfa. Þetta eru leiðandi, innlendir og erlendir, sérfræðingar á sviði ME, langvinns Covid, umhverfisveikinda og POTS sem þar munu koma saman og miðla nýjustu þekkingu úr rannsóknum og klínísku starfi. En áhugi á þessum sjúkdómum hefur aukist verulega á síðustu árum, ekki síst í kjölfar heimsfaraldursins. Kristín Sigurðardóttir slysa- og bráðalæknir kom ásamt Helgu F. Edwardsdóttur, formanni ME félags Íslands í þáttinn og sögðu okkur frá ráðstefnunni og stöðunni þegar kemur að þessum sjúkdómum.

Samfélagsgarðar hafa verið byggðir upp víða í nágrannalöndum með það að markmiði að nýta vannýtt svæði betur, skapa aðstæður fyrir meiri útiveru, efla tengsl fólks og bæta lífsgæði. Eyrún Gígja Káradóttir er sérfræðingur hjá Umhverfis- og orkustofnun og hún skrifaði grein á miðilinn akureyri.net þar sem hún viðrar hugmynd sem áður hefur komið fram þar í bæ og bendir á að hægt sé að breyta vannýttu svæði í samfélagsgarð þar sem fólk á öllum aldri gæti komið saman, ræktað, hreyft sig og notið útiverunnar. Við ræddum við Eyrúnu og einnig við forstöðukonu matjurtagarða Akueyrar, Heiðrúnu Sigurðardóttur, en þær báður eru partur af hópi sem hefur verið myndaður um hugmyndina og vill þrýsta á bæjaryfirvöld að koma þessu í gagnið.

Tónlist í þættinum í dag:

Vonarströnd / Íkorni (Stefán Örn Gunnlaugsson)

Söngur um lífið / Rúnar Júlísson (Boudleaux Bryant, texti Rúnar Júlíusson

Barn / Ragnar Bjarnason (Ragnar Bjarnason, ljóð Steinn Steinarr)

UMSJÓN: GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Dánarfregnir.

Yfirlit hádegisfrétta kl. 12 virka daga.

Fólk úr ýmsum áttum flytur stuttar hugleiðingar sem tengjast sama umfjöllunarefni.

Uppástand.Umræðuefnið :SÁL

Alma Sigurðardóttir starfsmaður minjastofnunar Íslands og sérfræðingur í varðveislu bygginga.

Íslenskt lag eða tónverk.

Útvarpsfréttir.

Franska lögreglan handtók í morgun mann sem er grunaður um að hafa kveikt í ráðhúsi Limoges, í óeirðunum á laugardag. Hann er sagður tengjast vinstriöfgasamtökum.

Sveitarstjórinn í Þingeyjarsveit á hlut í fyrirtæki sem selur búnað til skreiðarþurrkunar. Samherji kaupir meðal annars þennan búnað af fyrirtækinu fyrir verksmiðju sína á Laugum í Þingeyjarsveit.

Kona sem starfaði á hjúkrunarheimilinu Grenilundi á Grenivík hefur verið ákærð fyrir að svíkja nærri átta hundruð þúsund krónur af íbúa heimilisins.

Útvistun á rekstri Fjölskyldu- og húsdýragarðsins er til umræðu á borgarstjórnarfundi sem hófst á hádegi. Bein framlög borgarinnar til reksturs garðsins síðustu tíu ár nema þremur komma sex milljörðum króna.

Nýkrýndur Íslandsmeistari í bakgarðshlaupum bjóst ekki við sigri. Hann hljóp ríflega fjögur hundruð og sextíu kílómetra í veðurviðvörunum og myrkri.

Verðlaunahafar Norðurlandaráðs koma allir frá einu og sama landinu, Noregi. Það hefur aldrei gerst áður í sögu verðlaunanna.

Danskir þingmenn segja að ríkisútvarp landsins íþyngi foreldrum barna og skapi óþarfa stress um jólin, með útgáfu spila sem tengjast jóladagatali stöðvarinnar.

Grindavík steinlá gegn Breiðabliki í bikarkeppni karla í körfubolta í gærkvöldi. Grindvíkingar eru ríkjandi Íslandsmeistarar en Breiðablik keppir í næstefstu deild.

Daglegur þáttur um stór og lítil fréttamál í umsjón Inga Freys Vilhjámssonar og Ingvars Þórs Björnssonar.

Sveitarstjórinn í Þingeyjarsveit, Katrín Sigurjónsdóttir, er eigandi fyrirtækis sem selur Samherja skreiðarpoka og þurrkgrindur fyrir skreiðarþurrkun útgerðarfyrirtækisins á Laugum í sveitarfélaginu. Fiskþurrkun Samherja er stærsti einkarekni atvinnurekandinn á Laugum með um 20 starfsmenn.

Viðskipti fyrirtækis Katrínar, sem heitir Samleið ehf., við Samherja hafa staðið yfir í mörg ár, líka þegar hún var sveitarstjóri Dalvíkurbyggðar. Samherji rekur einnig skreiðarþurrkun á Dalvík. Katrín á fyrirtækið á móti eiginmanni sínum.

Ástæðan fyrir því að þessi viðskiptatengsl fyrirtækis Katrínar koma fram núna er að deilur hafa staðið yfir um starfsemi skreiðarþurrkunar Samherja á Laugum. Hópur íbúa á Laugum hefur beitt sér fyrir því að fiskþurrkun verði hætt þar vegna umhverfisáhrifa starfseminnar. Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála felldi starfsleyfi skreiðarþurrkunarinnar úr gildi nú í september.

Umsjón: Ingi Freyr Vilhjálmsson

Kerfið er safnvarp margra ólíkra þáttaraða sem eiga það sameiginlegt að taka á mismunandi málefnum innan kerfisins hverju sinni.

Umsjón: Guðrún Hálfdánardóttir

Um miðja 18. öldina fjölgaði dómum á Íslandi og því fjölgaði föngum í haldi sýslumanna og af þessu hlaust mikill kostnaður. Sýslumennirnir sendu því konungi bænaskrá og töldu að besta lausnin á þeim mikla kostnaði sem fylgdi sakamönnum væri fundin, einfaldlega að taka þá af lífi. Þetta fæli líka í sér tímasparnað. Í stað þess að þurfa að fara með sakamanninn með sér fram og aftur um landið gæti sýslumaður bæði fellt og fullnægt dómnum á einum og sama deginum.

Davíð Þór Björgvinsson, Hrannar Hólm, Hreinn Hákonarson, Már Jónsson og Sigríður Hjördís Jörundsdóttir eru viðmælendur í þættinum og Lydía Grétarsdóttir er tæknimaður.

Lesarar í þættinum eru: Björn Þór Sigbjörnsson, Brynjólfur Þór Guðmundsson, Gígja Hólmgeirsdóttir og Þórunn Elísabet Bogadóttir.

Útvarpsfréttir.

Íslensk jaðartónlist úr ýmsum áttum frá ýmsum hliðum. Umsjón: Árni Matthíasson

Útvarpsfréttir.

Umsjónarmaður spjallar um hvaðeina milli himins og jarðar, oft af sögulegu tagi, les forvitnilega texta úr ýmsum áttum, bæði íslenska og erlenda, og reynir af öllum mætti að hafa ofan af fyrir hlustendum þá klukkustund sem þátturinn stendur. Umsjón: Illugi Jökulsson.

Eftir fjögurra ára hlé gluggar umsjónarmaður aftur í æskuminningar Svetlönu, einkadóttur Stalíns, einræðisherra Sovétríkjanna. Hér segir einkum frá því þegar Svetlanda missti móður sína aðeins 6 ára gömul en móðir hennar virðist ekki hafa þolað kuldann og hráslagann í hjónabandi hennar og Stalíns.

Útvarpsfréttir.

Þáttur fyrir áhugafólk um listir og menningu. Ljósi varpað á það sem efst er á baugi hverju sinni, menningin nær og fjær skoðuð frá ólíkum sjónarhornum og skapandi miðlar settir undir smásjána.

Umsjón: Halla Harðardóttir, Tómas Ævar Ólafsson og Pétur Eggertsson.

Lífskán nefnist ljóðsaga úr smiðju Karólínu Rósar Ólafsdóttur en hún fjallar um líkamann, tungumálið og manneskjuna andspænis heilbrigðiskerfinu. Sjúkdómsgreind kona, kaldur læknir og hömlulaus þýðandi eiga þar stórleik þar sem þau reyna að greiða úr þéttum vef tungumála og tákna mismunandi kerfa. Karólína verður gestur okkar í þætti dagsins.

Sölvi Halldórsson rýnir í Brotnar línur eftir Védísi Evu Guðmundsdóttur.

Karl Ágúst Þorbergsson rýnir í Djöfla eftir Lars Norén í Borgarleikhúsinu.

Útvarpsfréttir.

Popp og pólitík. Umsjón: Kristján Guðjónsson og Lóa Björk Björnsdóttir.

Z-kynslóðin mótmælir nú í Evrópu eftir bylgju mótmæla ungs fólks víða um heim á undanförnum árum. Það var í september sem mótmæli nemenda gegn lélegum aðbúnaði í skóla sínum í Suðaustur-Frakklandi hröttu af stað mótmælahreyfingu menntaskólanema í landinu. Mótmælin hafa breiðst út og núna um helgina náðu þau hámarki þegar meira en hálf milljón manna fór út á götur Parísar og annarra borga Frakklands. Það kom til harðra átaka og ýmis konar skemmdarverk framin. Í Lestinni dag ætlum við að skoða tákn Z-kynslóðar mótmælendanna í Frakklandi og víðar, sem gjarnan eru fengin úr internetmenningu, og förum yfir önnur einkenni sem mynda rauðan þráð milli mótmæla sem fara fram á mjög ólíkum stöðum.

Svo er það bíó um sjónvarp. To catch a predator nefndust vinsælir þættir sem sjónvarpsmaðurinn Chris Hansen stýrði í upphafi aldarinnar – en þar var notast við tálbeitu til að koma upp um fullorðna menn sem héldu að þeir væru að fara að hitta einstaklinga undir lögaldri. En hversu langt er í lagi að ganga í gerð sjónvarpsefnis og í nafni skemmtunar? Að þessu er spurt í kvikmyndinni Primetime sem byggir lauslega á sögu Hansen, mynd í leikstjórn hins unga og umtalaða Lance Oppenheim. Kolbeinn Rastrick rýnir í myndina.

Við fáum pistil frá Hauki Má Helgasyni rithöfundi og heimspekingi um augnablikið þegar gervigreindin leysti einhverjar þekktustu óleystu stærðfræðigáturnar, kláraði stærðfræðina á einu bretti og gerði þar með alla mannlega stærðfræðinga óþarfa.

Fréttir.

Forseti Úkraínu vill þríhliða viðræður um stríðið í Úkraínu með forsetum Bandaríkjanna og Rússlands. Hann sat í dag fund með erindrekum Bandaríkjastjórnar í Osló.

Nýjar birtingarmyndir kynferðisofbeldis eru sláandi algengar meðal yngri kvenna. Dósent í lýðheilsuvísindum óttast að búið sé að normalísera ofbeldi í kynlífi.

Frambjóðendur Repúblikana snúast margir gegn Bandaríkjaforseta í afstöðu sinni til gagnavera, sem sprottið hafa upp eins og gorkúlur vestanhafs. Gagnaver eru orðin að brennheitu kosningamáli vestra þegar skammt er til kjördags.

Sigmenn ætla að kanna aðstæður í sprungunni sem Lúðvík Pétursson féll í í Grindavík í von um að finna jarðneskar leifar hans.

Borgarstjórn Reykjavíkur samþykkti í dag tillögu um að athuga mögulega aðkomu einkaaðila að rekstri Fjölskyldu- og húsdýragarðsins. Oddviti Sósíalistaflokksins gagnrýnir að verið sé að einkavæða almenningsgæði.

Umsjón: Erla María Markúsdóttir

Tæknimaður: Kári Guðmundsson

Stjórn útsendingar: Nanna Guðrún Sigurðardóttir

Fréttir og fréttaskýringar í útvarpi, þar sem kafað er dýpra í málin, þau sett í stærra samhengi og skýringa leitað.

Atvinnuleysi meðal þeirra sem lokið hafa prófi í tölvunarfræði eða skyldum greinum hefur aukist um 70% á tveimur árum. Í október 2024 voru 128 með slíka menntun atvinnulausir en í september á þessu ári voru þeir orðnir 215. Rúnar Pálmason kannaði hverju sætir og ræddi við Ástu Ásgeirsdóttur hjá Vinnumálastofnun.

Lengi hefur gætt nokkurrar tortryggni í Alberta-fylki í Kanada í garð stjórnarinnar í höfuðborginni Ottowa. Og sú tortryggni er ekki horfin þrátt fyrir að niðurstöður atkvæðagreiðslu í fylkinu sýndu afgerandi vilja íbúa í Alberta til að vilja vera áfram innanbúðar í Kanada. Hallgrímur Benediktsson, prófessor í Calgary í Albertafylki rýnir í úrslitin og þýðingu þeirra í samtali við Önnu Kristínu Jónsdóttur.

Evrópusambandið ætlar að auka samstarf við ríki á Norðurslóðum, sérstaklega hvað varðar öryggis- og varnarmál, samkvæmt uppfærðri stefnu sambandsins sem kynnt var í dag. Samstarf við Grænlendinga er hornsteinninn í þessari áætlun og andstaðan við orkuvinnslu á norðurslóðum er ekki eins afgerandi og í fyrri áætlun. Björn Malmquist fer yfir málið.

Umsjón: Ævar Örn Jósepsson

Tæknimaður: Kári Guðmundsson

Nokkur vel valin lög

frá Veðurstofu Íslands

Dánarfregnir.

Tónleikurinn áskilur sér rétt til að fara í allar áttir, ákveðin tónskáld verða tekin fyrir í sumum þáttum, í öðrum eltir þáttastjórnandi ákveðnar tilfinningar, liti eða kenndir. Aðrir tónlistarmenn en tónskáld verða líka til umfjöllunar, flytjendur teknir tali og spurðir spjörunum úr. Einnig verður farið í ferðalög útfrá nöfnum og verkum tónskálda sem eru á dagskrá hjá Sinfóníuhljómsveit Íslands eða á öðrum vettvangi þau skoðuð í víðu samhengi og leikin önnur verk eftir sömu tónskáld.

Umsjón: Ingibjörg Eyþórsdóttir

Tónlistin sem verður leikin í þættinum er eftir Béla Bartók og verða leikin verk þar sem heyra má áhrif frá þjóðlagatónlist Ungverjalands og Rúmeníu og fleiri svæða Mið-Evrópu. Bartók var ötull safnari þjóðlegrar tónlistar á þessum svæðum og áhrif hennar eru oft greinileg í verkum hans, bæði þar sem sjáanlegt er í titlinum að hún er notuð sem byggingarefni, og í öðrum verkum.

Tónlistarhljóðrit frá ýmsum tímum úr safni útvarpsins

Tónlistarhljóðrit frá ýmsum tímum úr safni útvarpsins

Tónlistin í þættinum:

Í nafni þínu, útsetning eftir Hafliða Hallgrímsson á íslensku þjóðlagi, ljóðið er eftir Hallgrím Pétursson. Verkið er úr lagaflokknum Syrpa fyrir rödd, klarínett og píanó eftir Hafliða. Flytjendur: Tríó VEI (Ingibjörg Guðjónsdóttir, sópran; Einar Jóhannesson, klarinett og Valgerður Andrésdóttir, píanó). Hljóðritun gerð við setningu Myrkra músíkdaga árið 2011.

Vökuró eftir Jórunni Viðar í útsetningu fyrir sópran, píanó og trompet. Ljóðið orti Jakobína Sigurðardóttir. Íris Björk Gunnarsdóttir sópran syngur, Herdís Ágústa Linnet leikur á píanó og Ingibjörg Ragnheiður Linnet leikur á trompet. Hljóðritað á tónleikunum Trompetinn & mannsröddin, á tónlistarhátíðinni Seiglu 2024. Þorgrímur Þorsteinsson hljóðritaði.

Rapsódía yfir íslenzk þjóðlög eftir Sveinbjörn Sveinbjörnsson. Þórarinn Stefánsson leikur á píanó. Útgefið á plötunni Einleiksverk fyrir píanó árið 2025.

Þrjú tilbrigði við Liljulagið (2000) eftir Gunnar Andreas Kristinsson. Verkið er í 3 þáttum:

1. Perpetuum mobile

2. Adagio

3. Rondo

Christian Præstholm leikur á orgel. Útgefið á plötunni Patterns árið 2013.

III. þáttur, Siciliano úr Flautusónötu í E-dúr BWV 1035 eftir Johann Sebastian Bach í útsetningu eftir Kristján Tryggva Martinsson, sem leikur sjálfur á hljómborðshljóðfærið keybird.

Flautukvartett í D dúr, K. 285 eftir Wolfgang Amadeus Mozart.

Verkið er í þremur þáttum:

I. Allegro

II. Adagio

III. Rondeau

Emilía Rós Sigfúsdóttir leikur ásamt Strokkvartettinum Sigga. Hljóðritað á tónleikum Kammermúsíkklúbbsins í Norðurljósum Hörpu vorið 2026.

Kerfið er safnvarp margra ólíkra þáttaraða sem eiga það sameiginlegt að taka á mismunandi málefnum innan kerfisins hverju sinni.

Umsjón: Guðrún Hálfdánardóttir

Um miðja 18. öldina fjölgaði dómum á Íslandi og því fjölgaði föngum í haldi sýslumanna og af þessu hlaust mikill kostnaður. Sýslumennirnir sendu því konungi bænaskrá og töldu að besta lausnin á þeim mikla kostnaði sem fylgdi sakamönnum væri fundin, einfaldlega að taka þá af lífi. Þetta fæli líka í sér tímasparnað. Í stað þess að þurfa að fara með sakamanninn með sér fram og aftur um landið gæti sýslumaður bæði fellt og fullnægt dómnum á einum og sama deginum.

Davíð Þór Björgvinsson, Hrannar Hólm, Hreinn Hákonarson, Már Jónsson og Sigríður Hjördís Jörundsdóttir eru viðmælendur í þættinum og Lydía Grétarsdóttir er tæknimaður.

Lesarar í þættinum eru: Björn Þór Sigbjörnsson, Brynjólfur Þór Guðmundsson, Gígja Hólmgeirsdóttir og Þórunn Elísabet Bogadóttir.

Ævisaga Árna prófasts Þórarinssonar. Þórbergur Þórðarson skráði. Pétur Pétursson les.

Ævisaga Árna prófasts Þórarinssonar. 4. bók - Á Snæfellsnesi. Þórbergur Þórðarson skráði. Pétur Pétursson les í hljóðritun frá 1997

Útvarpsfréttir.

frá Veðurstofu Íslands

Um litróf mannlífsins. Okkur er ekkert mannlegt óviðkomandi. Alla virka daga milli kl. 11-12 á Rás 1. Netfang: [email protected]. Umsjón: Guðrún Gunnarsdóttir og Gunnar Hansson.

Heimsþekktir sérfræðingar sækja Ísland heim í næstu viku til að tala á ráðstefnunni Brú milli heimsálfa. Þetta eru leiðandi, innlendir og erlendir, sérfræðingar á sviði ME, langvinns Covid, umhverfisveikinda og POTS sem þar munu koma saman og miðla nýjustu þekkingu úr rannsóknum og klínísku starfi. En áhugi á þessum sjúkdómum hefur aukist verulega á síðustu árum, ekki síst í kjölfar heimsfaraldursins. Kristín Sigurðardóttir slysa- og bráðalæknir kom ásamt Helgu F. Edwardsdóttur, formanni ME félags Íslands í þáttinn og sögðu okkur frá ráðstefnunni og stöðunni þegar kemur að þessum sjúkdómum.

Samfélagsgarðar hafa verið byggðir upp víða í nágrannalöndum með það að markmiði að nýta vannýtt svæði betur, skapa aðstæður fyrir meiri útiveru, efla tengsl fólks og bæta lífsgæði. Eyrún Gígja Káradóttir er sérfræðingur hjá Umhverfis- og orkustofnun og hún skrifaði grein á miðilinn akureyri.net þar sem hún viðrar hugmynd sem áður hefur komið fram þar í bæ og bendir á að hægt sé að breyta vannýttu svæði í samfélagsgarð þar sem fólk á öllum aldri gæti komið saman, ræktað, hreyft sig og notið útiverunnar. Við ræddum við Eyrúnu og einnig við forstöðukonu matjurtagarða Akueyrar, Heiðrúnu Sigurðardóttur, en þær báður eru partur af hópi sem hefur verið myndaður um hugmyndina og vill þrýsta á bæjaryfirvöld að koma þessu í gagnið.

Tónlist í þættinum í dag:

Vonarströnd / Íkorni (Stefán Örn Gunnlaugsson)

Söngur um lífið / Rúnar Júlísson (Boudleaux Bryant, texti Rúnar Júlíusson

Barn / Ragnar Bjarnason (Ragnar Bjarnason, ljóð Steinn Steinarr)

UMSJÓN: GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Popp og pólitík. Umsjón: Kristján Guðjónsson og Lóa Björk Björnsdóttir.

Z-kynslóðin mótmælir nú í Evrópu eftir bylgju mótmæla ungs fólks víða um heim á undanförnum árum. Það var í september sem mótmæli nemenda gegn lélegum aðbúnaði í skóla sínum í Suðaustur-Frakklandi hröttu af stað mótmælahreyfingu menntaskólanema í landinu. Mótmælin hafa breiðst út og núna um helgina náðu þau hámarki þegar meira en hálf milljón manna fór út á götur Parísar og annarra borga Frakklands. Það kom til harðra átaka og ýmis konar skemmdarverk framin. Í Lestinni dag ætlum við að skoða tákn Z-kynslóðar mótmælendanna í Frakklandi og víðar, sem gjarnan eru fengin úr internetmenningu, og förum yfir önnur einkenni sem mynda rauðan þráð milli mótmæla sem fara fram á mjög ólíkum stöðum.

Svo er það bíó um sjónvarp. To catch a predator nefndust vinsælir þættir sem sjónvarpsmaðurinn Chris Hansen stýrði í upphafi aldarinnar – en þar var notast við tálbeitu til að koma upp um fullorðna menn sem héldu að þeir væru að fara að hitta einstaklinga undir lögaldri. En hversu langt er í lagi að ganga í gerð sjónvarpsefnis og í nafni skemmtunar? Að þessu er spurt í kvikmyndinni Primetime sem byggir lauslega á sögu Hansen, mynd í leikstjórn hins unga og umtalaða Lance Oppenheim. Kolbeinn Rastrick rýnir í myndina.

Við fáum pistil frá Hauki Má Helgasyni rithöfundi og heimspekingi um augnablikið þegar gervigreindin leysti einhverjar þekktustu óleystu stærðfræðigáturnar, kláraði stærðfræðina á einu bretti og gerði þar með alla mannlega stærðfræðinga óþarfa.