Lambið í barnaherberginu

Mynd: Go to sheep / RÚV

Lambið í barnaherberginu

05.09.2021 - 15:45

Höfundar

„Myndina mætti kannski flokka í ákveðna hefð nýlegra íslenskra mynda, sem gerast í afskekktum sveitum eða smáþorpum, en snúa upp á hefðina með nýju og torkennilegu bragði í súpuna," segir Ásgeir H. Ingólfsson meðal annars um myndina Dýrið.

Ásgeir H. Ingólfsson skrifar:

Kvikmyndahátíðir heimsins eru loksins að komast aftur á hefðbundið ról eftir kófið – og þó, ekki alveg hefðbundið. Það voru örugglega um helmingi færri á Karlovy Vary en venjulega, maður þurfti úlnliðsband til að sanna annað hvort bólusetningu eða nýlegt próf – og á stöku stað var grímuskylda, meðal annars inni í bíósölunum, þótt menn hafi verið misstrangir á þeim reglum öllum saman.

Og eftir gláp vikunnar er maður strax farinn að hafa áhyggjur af jólunum. Já, jólunum. Í The Green Knight kemur titilpersónan, græni riddarinn, í óvænta heimsókn til Camelot-kastalans um jólanótt, með tilboð um einkennilegan samning um exi og afhöggvin höfuð, sem hann leggur fyrir Artúr konung og hirð hans.

Það er líka eitthvað einkennilegt í gangi í íslensku fjárhúsi í upphafi Dýrsins, kvikmynd Valdimars Jóhannssonar, sem hann skrifaði í kompaníi við Sjón.

Við sjáum óttaslegnar kindur að bíða síns eigin græna riddara, við sjáum óttann í augum þeirra á meðan jólaklukkurnar hringja inn jólin og jólalögin taka við, þetta er blíð og um leið óhugnanleg sena. En við sjáum samt ekkert óhugnanlegt gerast. Þess í stað koma bóndahjón nokkur inn í fjárhúsið og taka á móti nýfæddu lambi. Ærin virðist vissulega í uppnámi, en að öðru leyti virðist allt með feldu.

Enda er Dýrið alls ekki hrollvekja, þótt sumir hafi kallað hana það. Hér eru hrollvekjuminni til staðar, sannarlega – en þau eru það fá og lágstemmd að það eru í mesta lagi eitt-tvö atriði í myndinni þar sem viðkvæmir áhorfendur þurfa kannski að loka augunum.

En þótt hryllingurinn sé mest undirliggjandi þá er hið óvenjulega og óræða alltumlykjandi. Bóndahjónin bregðast nefnilega óvenjulega við sauðburðinum; þau taka gimbrið litla í fóstur og ala upp sem sína eigin dóttur.

Ástæðurnar eru framan af óræðar – hjónin eru allavega barnlaus og eiginkonan heitir María, og þið þekkið öll söguna um Maríu og fjárhúsið á jólanótt – en þessi saga endar ekki alveg eins. Enda heitir eiginmaðurinn hérna Ingvar en ekki Jósep og dóttirin heitir Ada, sem þýðir hin fyrsta dóttir í afrískum málum. Ada er líka tékkneskt heiti myndarinnar – þar er undirtitillinn „íslensk ballaða,“ en víðast hvar heitir myndin einfaldlega Lamb.

Spurningin er svo auðvitað þessi: er Ada bara venjulegt lamb, eða eitthvað meira? Svörin koma, hægt og rólega, sum þeirra það er að segja, alls ekki öll. Rétt eins og í sjónvarpsþáttaröðinni Kötlu er hér leikið með þjóðsagnaminni – en mun óræðari þó, í Kötlu er nokkuð skýrt tekið fram þegar á líður hvers konar umskiptinga er um að ræða; hvaðan þjóðsagnaminnin í Dýrinu eru sprottin er mun óræðara. Raunar minnir myndin ekki síður á Annette, opnunarmynd kvikmyndahátíðarinnar í Cannes, að því leyti að þar er trébrúða alin upp eins og manneskja væri. Og í Annette kippir engin sér upp við útlit stelpunnar Annette – og það er líka tilfellið í Dýrinu – allavega þangað til Pétur, bróðir Ingvars, kemur í heimsókn. Við heyrum bút úr myndinni þar sem þeir bræður ræða saman:

Ingvar: Hún er ekki vön ókunnugum.

...

Pétur: Hvað er þetta???

Ingvar: Hamingjan.

Það er Björn Hlynur Haraldsson sem leikur Pétur bróður, ólansmann á vergangi sem eitt sinn var poppstjarna. Þau Hilmir Snær Guðnason og Noomi Rapace leika bóndahjónin. Og þar með eru í raun helstu mennsku hlutverk myndarinnar upptalinn. Þeir Hilmir Snær og Björn Hlynur eru sannfærandi bræður og skila sínu prýðilega – en stjarna myndarinnar er þó sannarlega hún Noomi, sem talar eins og við vissum prýðilega íslensku og fær í raun lang margbrotnasta og tilfinnigaríkasta hlutverkið. Rétt í byrjun hefur maður aðeins á tilfinningunni að hún sé að venjast því að leika á íslensku og orkan fari meira í framburðinn en leikinn – en það er fljótt að hverfa. Hér bregður hún upp flókinni og margbrotinni mynd af óvenjulegri móður, en þó merkilega einfaldri um leið, enda myndin lágstemmd og einföld á yfirborðinu, þótt ýmislegt mari undir.

Og þegar ég segi að Noomi sé stjarna myndarinnar þá meina ég hin mennska stjarna myndarinnar – hin eiginlega stjarna myndarinnar er vitaskuld titilpersónan Ada, lambið ljúfa. En það er ómögulegt að fjölyrða um ástæður þess – það er nefnilega örlítið snúið að skrifa um þessa mynd þar sem tveimur lykilatriðum er ómögulegt að segja frá án þess að skemma upplifunina.

Myndina mætti kannski flokka í ákveðna hefð nýlegra íslenskra mynda, sem gerast í afskekktum sveitum eða smáþorpum, en snúa upp á hefðina með nýju og torkennilegu bragði í súpuna. Með öðrum orðum, hún er hefðbundin sveitamynd, EN ... og í þetta skiptið er þetta EN lambið og þjóðsagnaminnin sem undir krauma.

Sveitabýli hjónanna er við Hraun í Öxnadal og Ingvar kennir henni Ödu að rata út frá tindinum ógurlega. Það eru ægifalleg skot inná milli innan úr dalnum, myndskeið sem skapa þá tilfinningu að hér kunni sannarlega ýmsar furðuverur að búa.

Undirliggjandi eru svo mögulega spurningar um sorgina, samband manns og náttúru, jafnvel erfiðar spurningar um kjötát og lambaslátrun – en lykilorðið hér er mögulega, þessi mynd gefur ekki mikið upp um ætlun sína en leyfir áhorfendum að mestu að túlka torræðnina að vild.

Harðort bréf til menntamálaráðherra

Hér heyrðum við brot úr Júróvisjónlagi Hatara – en í myndinni um Ísraels-för sveitarinnar, A Song Called Hate, er meðal annars rætt við ísraelska leikstjórann Nadav Lapid. Hann leikstýrði myndinni Samheiti – Synonymes – sem vann Gullbjörninn í Berlín aðeins mánuði áður en Hatari vann forkeppni íslensku Júróvisjón.

Þegar fréttir af sigri myndarinnar bárust heim til Ísrael sagði Miri Regev menntamálaráðherra: „Til hamingju … kannski.“ Þetta er umorðun en ráðherrann sló varnagla, hún hafði ekki séð myndina og árnaðaróskirnar yrðu ekki staðfestar fyrr en hún gæti staðfest að myndin stæðist „gildi Ísraelsríkis, tákn þess og gildi.“

Og núna er Lapid mættur með aðra mynd – mynd sem er að mörgu leyti beint svar við stefnu og aðgerðum Mimi Regev, fyrrverandi menntamálaráðherra Ísraels. En er samt svo miklu meira en það.

Myndin vann dómnefndarverðlaun á Cannes og heitir Hnéskeljar Ahed, eða Habarek upp á hebresku. Umrædd Ahed er palestínsk stúlka. Aktívisti, sem komst í kast við hermenn Ísrael strax sem unglingur og unglingauppreisn hennar varð til þess að hún varð hetja í augum Palestínu-Araba á meðan ísraelskur þingmaður hvatti til þess að einhver myndi brjóta á henni hnéskeljarnar – og þaðan er titill myndarinnar kominn.

Aðalpersóna myndarinnar er þó alls ekki Ahed þessi – heldur leikstjóri nokkur, sem er aðeins kallaður Y í myndinni. Hann ætlar að gera mynd um Ahed, eða mögulega myndbandsinnsetningu, þetta er allt í vinnslu, og í upphafi myndar sjáum við nokkrar áheyrnarprufur – leikkonurnar þar eru í raun í hlutverki sem leikkonur, sem er skemmtileg vísun í eina stórkostlegu heimildamynd allra tíma, Salaam Cinema, sem er í raun bara ein löng áheyrnarprufa.

En svo hverfur Ahed og myndin um hana að mestu úr sögunni, þegar leikstjórinn fer til smábæjarins Sapir í eyðimörkinni, þar sem nýjasta myndin hans verður sýnd á bókasafni bæjarins. Í kjölfarið á hann að halda örstutta tölu um myndina – en til þess að fá borgað þarf hann að skrifa undir eyðublað þar sem hann merkir við nákvæmlega hvað hann muni ræða í þessum fyrirlestri – og umfjöllunarefnin eru auðvitað aðeins efnisatriði sem yfirvöld leggja blessun sína yfir. Væntanlega eitthvað sem stenst „gildi Ísraelsríkis, tákn þess og hugsjónir.“

Það sem flækir málin hins vegar er að þegar hann mætir á svæðið tekur bókavörðurinn Yahalom á móti honum. Hann minnist á að hún hljómi hvorki né líti eins og tölvupóstarnir gáfu til kynna. Með öðrum orðum; hún er ekki stofnanavædda möppudýrið sem hann bjóst við að hitta. Þvert á móti er hún eldklár og almennileg, vel lesin, gullfalleg og sjarmerandi, og þekkir myndirnar hans vel, er alvöru aðdáandi – og er í raun sammála honum um aðgerðir ríkisstjórnarinnar.

Það er nánast kómísk en um leið falleg rómantísk spenna á milli þeirra þarna í upphafi, leikstjórans og bókavarðarins. Yahalom er á heimaslóðum, hún er bókaormur sem barðist af ástríðu fyrir því að opna bókasafn í litla afskekkta heimabænum – og fékk í kjölfarið stöðuhækkun hjá menntamálaráðuneytinu.

Hún er ástríðukona sem vill berjast fyrir listinni – án þess þó að vera listamaður sjálf – en festist í hlutverki hliðarvarðarins, hlutverki sem er skyndilega búið að gjörbreyta og gera rammpólitískt. Það er hún Nur Fibak sem leikur þennan bókavörð – og ótrúlegt en satt er þetta hennar fyrsta kvikmyndahlutverk, en vonandi verða þau miklu fleiri.

Inn í söguna fléttast svo ógnvænleg saga leikstjórans úr hernum í Líbanon-stríðinu – þar sem blásýra og eitruð karlmennska kemur við sögu. Raunar eiga flestar myndir Lapid það sameiginlegt að maður fær alltaf á tilfinninguna að herinn sé rót alls ills í landinu, þessu landi þar sem hver einasta manneskja fer í herinn – þar sem flestar sögur byrja á orðunum „eftir að ég kláraði herinn,“ frasi sem er algengari en frasinn „eftir að ég kláraði stúdentinn“ hjá okkar herlausu þjóð.

Ég man að ég kallaði Samheiti á sínum tíma mynd um sjálfshatandi Ísraela – ég gæti margfaldað það sjálfshatur með tíu og yfirfært á leikstjórann sem birtist okkur á tjaldinu hérna. Hægt og rólega þróast samræður hans og bókavarðarins Yahalom yfir í uppgjör – uppgjör um allar helstu meinsemdir Ísraelsríkis. Vandinn er bara að óvinurinn er hvergi sjáanlegur – eins og svo oft vill verða.

Þess í stað er náttúrulegum bandamönnum stillt upp hvor gegn öðrum. En athugum að þótt yfirvöld séu í valdastöðu gagnvart honum, leikstjóranum, þá er hann í valdastöðu gagnvart henni, bókaverðinum. Það er enginn að fara að taka eftir því að bókavörður úr eyðimörkinni hverfi – öðru máli gegnir um frægan leikstjóra.

Þar með verður lykilspurning myndarinnar um annars vegar réttlátan málstað og hins vegar það að vera góð manneskja – og átakalínurnar sem myndast þegar það fer ekki endilega saman.

Þetta er reið mynd, um það er engum blöðum um að fletta. Mynd þar sem aðalpersónan segir hluti eins og „Ég mun æla þessu Ísrael mínu í andlitið á menntamálaráðherranum.“ En hún er líka heimspekileg, það er ekki óvitlaust að hafa Nietzsche bak við eyrað þegar á líður – og ljóðræn er hún sömuleiðis, með stórfenglegar setningar eins og þegar leikstjórinn útskýrir skort á leikhæfileikum með orðunum: „Sannleikurinn var of hægur fyrir hann.“

Það er hann Avshalom Pollak sem leikur leikstjórann – en Pollak hefur í gegnum árin leikið sífellt sjaldnar, haft leikinn sem aukabúgrein, því hans aðalstarf er að vera danshöfundur. Og mitt í allri reiðinni og brjálæðinu sem einkennir myndir Lapid þá er alltaf smá dans inná milli, enda ekki almennileg bylting nema það sé dansað. Dansað í eyðimörkinni við franskættað tyggjókúlupopp á milli þess sem við veltum fyrir okkur heimspekilegum spurningum eins og því hversu hægur sannleikurinn sé?