Sameinuðu þjóðirnar hafa útnefnt árið 2025 ár skammtafræðinnar.

„Leggðu þig á láðið, hvar lækjarbunur hvína. Farðu svo að þenkja þar um þig og sköpunina," orti skáldið Sigurður Breiðfjörð á fyrri hluta 19. aldar. Við veljum okkur vænan íslenskan lautarbarm, látum okkur falla í dúnmjúkan mosann og hlýðum á streymi vatnsins allt um kring. Hefjum þar að þenkja um það smæsta, og í senn það stærsta; eindir jarðar, minnstu einingar alls og einskis samkvæmt skammtafræðinni. Í þessari þáttaröð horfum við á jörðu og himinsfar, hafsins firna díki, „Gættu að rétt, hver þú ert þar í þessu stóra ríki," eins og Sigurður Breiðfjörð orðaði það. Í þessum þáttum, frá 2023, kynnum við okkur heim skammtafræðinnar, og brjótum heilann um tímann, svarthol, grátt efni, hvítt efni og raunar allra handa efni.

Umsjón: Anna Gyða Sigurgísladóttir.

„Leggðu þig á láðið, hvar lækjarbunur hvína. Farðu svo að þenkja þar um þig og sköpunina," orti skáldið Sigurður Breiðfjörð á fyrri hluta 19. aldar. Við veljum okkur vænan íslenskan lautarbarm, látum okkur falla í dúnmjúkan mosann og hlýðum á streymi vatnsins allt um kring. Hefjum þar að þenkja um það smæsta, og í senn það stærsta; eindir jarðar, minnstu einingar alls og einskis samkvæmt skammtafræðinni. Í þessari þáttaröð horfum við á jörðu og himinsfar, hafsins firna díki, „Gættu að rétt, hver þú ert þar í þessu stóra ríki," eins og Sigurður Breiðfjörð orðaði það. Við kynnum okkur heim skammtafræðinnar, í því ljósi brjótum við heilann um tímann, svarthol, grátt efni, hvítt efni og raunar allra handa efni.

Umsjón: Anna Gyða Sigurgísladóttir.

Bæn og hugleiðing að morgni dags.

Björn Þór Sigbjörnsson og Þórunn Elísabet Bogadóttir fylgja hlustendum inn í daginn, skýra baksvið frétta og ræða við áhugavert fólk um Ísland og umheiminn.

Fyrir einum og hálfum mánuði var lögum íslenska fánann breytt. Nú má flagga allan sólarhringinn, fram í miðjan ágúst. Við ræddum um þessa breytingu og ýmislegt annað sem tengist fánanum við Hörð Lárusson sem er vel heima í efninu.

Arthúr Björgvin Bollason sagði frá mikilli kæti í Þýskalandi eftir góðan sigur fótboltalandsliðsins á HM á sunnudaginn og fjallaði um gamalt bréf sem Sigmund Freud sendi kunningja sínum fyrir margt löngu en kom nýlega í leitirnar.

Á morgun fögnum við lýðveldisstofnuninni. Að vanda verður messa á Hrafnseyri í Arnarfirði, fæðingarstað Jóns Sigurðssonar; séra Hildur Inga Rúnarsdóttir, prestur á Þingeyri, messar. Við slógum á þráðinn til hennar.

Tónlist:

Christopher Glynn, Rachel Podger - Sonata in F Major, op.24 : II. Adagio molto espressivo.

Valgeir Guðjónsson, Sigrún Hjálmtýsdóttir - Vögguvísa í húsi farmanns.

07:30

Útvarpsfréttir.

08:30

Gestir úr öllum kimum þjóðfélagsins deila sögu sinni með hlustendum. Umsjón: Sigurlaug M. Jónasdóttir.

Morgunleikfimi með Halldóru Björnsdóttur.

Veðurstofa Íslands.

Umsjón: Kristján Kristjánsson.

Um litróf mannlífsins. Okkur er ekkert mannlegt óviðkomandi. Alla virka daga milli kl. 11-12 á Rás 1.

netfang: [email protected]

Umsjón: Guðrún Gunnarsdóttir og Gunnar Hansson.

Við rákumst á áhugaverða grein sem Miriam Petra Ómarsdóttir Awad skrifaði í Heimildina undir fyrirsögninni Hugleiðingar um vestræna menningu. Þar veltir hún fyrir sér hvernig hugmyndin um „vestræna menningu“ mótar sýn okkar á annað fólk. En föðurfjölskylda hennar er egypsk og hún hefur í gegnum tíðina lent ítrekað í þeirri stöðu að finna sig knúna til þess að sannfæra viðmælendur sína um að þau væru gott fólk og oftar en ekki að „þau væru sko mjög vestræn“. Miriam var hjá okkur í þættinum í dag.

Landsmót UMFÍ 50+ fer fram helgina og aðalmótssvæðið er í Hrafnagilshverfi en einnig verður keppt á Akureyri og Dalvík. Mótið er opið öllum sem verða 50 ára á árinu og eldri. Keppt verður í 18 greinum á mótinu og við slógum á þráðinn norður og töluðum við Ómar Braga Stefánsson landsfulltrúa og framkvæmdastjóra Landsmóta UMFÍ.

Notkun tíðahvarfahormóna hefur aukist talsvert hér á landi síðustu fimm ár. Rannsóknir sýna svo ekki verður um villst að það er ekki áhættulaust, eins og margir gætu haldið, heldur er talið að þau geti aukið áhættu á brjóstakrabbameini hjá konum ef þau eru notuð of lengi og í of miklu magni. Sigurdís Haraldsdóttir krabbameinslæknir og prófessor í Háskóla Íslands segir tíðahvarfahormón klárlega eiga rétt á sér ef einkenni breytingaskeiðs hjá konum eru mikil og þrálát en þá til eins skamms tíma og hægt er. Helga Arnardóttir ræddi við Sigurdísi í Heilsuvaktinni í dag um þetta og helstu áhættuþætti fyrir krabbameini hjá konum.

Tónlistin í þættinum:

Sumarvísa / Þorgerður Ása Aðalsteinsdóttir (Matt Poulson, texti Iðunn Steinsdóttir)

Anna Maja / Berti Möller (Henni Rasmus, texti Tómas Guðmundsson)

Lets Go Away for a While / Beach Boys (Brian Wilson)

UMSJÓN: GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Dánarfregnir.

Yfirlit hádegisfrétta kl. 12 virka daga.

Íslenskt lag eða tónverk.

Útvarpsfréttir.

Fjarskiptastofa telur nokkur þúsund síma nota úrelt kerfi og því óvíst að þeir geti náð sambandi við Neyðarlínu.

Forseti Bandaríkjanna segir mikilvægast við samninginn við Írana að þeir ráði aldrei yfir kjarnorkuvopnum. Hann leggur til að Sýrlendingar sjái um að berjast við Hezbollah-samtökin í Líbanon í stað Ísraelsmanna.

Fundað er í kjaradeilu Icelandair og flugmanna hjá ríkissáttasemjara í dag. Lítið þokast í samkomulagsátt.

Niðurskurður til framhaldsskólastigsins næstu fjögur árin nemur nærri átta prósentum, í fjármálaáætlun. Formaður Félags framhaldsskólakennara segir stórsókn sem ríkisstjórnin boðaði í menntamálum vera orðin tóm.

Íslenska ríkið hefur áfrýjað dómi héraðsdóms í plastbarkamálinu. Heilbrigðisráðuneytið telur málið sérstakt og alvarlegt - og nauðsynlegt að Landsréttur taki það til meðferðar.

Þrír virkjanakostir voru færðir í nýtingarflokk rammaáætlunar í morgun, þar af tveir á Vestfjörðum.

Fleiri en einn liggja undir grun í tengslum við innbrot í Reykjabúið og svínabú Stjörnugríss, en enginn hefur verið boðaður í skýrslutöku.

Margir leikmenn spila í bleikum takkaskóm á heimsmeistaramótinu í fótbolta. Skærir litir auka sjálfstraust segja framleiðendur.

Daglegur þáttur um stór og lítil fréttamál í umsjón Inga Freys Vilhjámssonar og Ingvars Þórs Björnssonar.

Barnaverndaryfirvöld fengu margar ábendingar um árabil fyrir 2019 að börn sem dvöldu á fósturheimilinu Gauksstöðum í Garði hefðu verið beitt harðræði og ótilhlýðilegum refsingum.

Starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur fóru meira að segja þangað árið 2015 og sóttu dreng sem talið að hefði verið refsað með óásættanlegum hætti. Starfsmaður hjá barnaverndarnefnd Hafnarfjarðar taldi meðal annars að hún yrði treg til að nota þetta fósturheimili aftur.

Þessar ábendingar leiddu samt ekki til þess að leyfi fósturheimilsins til að taka við börnum yrði afturkallað.

Þetta er meðal þess sem kemur fram í umfangsmiklum gögnum um starfsemi fósturheimilsins Gauksstaða í Garði sem geymd eru á Þjóðskjalasafninu. Gögnin ná allt frá árinu 2009 til ársins 2019 þegar heimilinu var lokað eftir að tæplega 20 börn höfðu lýst reynslu sinni af heimilinu og Barnaverndarstofa kærði málið til lögreglunnar.

Umsjón: Ingi Freyr Vilhjálmsson

Kerfið er safnvarp margra ólíkra þáttaraða sem eiga það sameiginlegt að taka á mismunandi málefnum innan kerfisins hverju sinni.

Umsjón: Guðrún Hálfdánardóttir

Börn eru allskonar og í fullkomnum heimi ætti það ekki að skipta neinu máli. Þau fengju einfaldlega þjónustu við hæfi, svona eins og lög gera ráð fyrir. En kerfið hefur átt erfitt með að laga sig að breyttum heimi. Viðmælendur í þættinum eru: Guðbjörg Rut Þórisdóttir, Meyvant Þórólfsson og Sara Rós Kristinsdóttir. Tæknimaður er Lydía Grétarsdóttir.

Íslensk jaðartónlist úr ýmsum áttum frá ýmsum hliðum. Umsjón: Árni Matthíasson

Umsjónarmaður spjallar um hvaðeina milli himins og jarðar, oft af sögulegu tagi, les forvitnilega texta úr ýmsum áttum, bæði íslenska og erlenda, og reynir af öllum mætti að hafa ofan af fyrir hlustendum þá klukkustund sem þátturinn stendur. Umsjón: Illugi Jökulsson.

Umsjónarmaður las á síðasta ári margvíslegt efni úr Veröld sem var, æviminningabók Stefans Zweigs sem jafnframt er mögnuð samtímalýsing á árunum fyrir fyrri heimsstyrjöld í Vínarborg og síðan eftirstríðsáranna.

Útvarpsfréttir.

Þáttur fyrir áhugafólk um listir og menningu. Ljósi varpað á það sem efst er á baugi hverju sinni, menningin nær og fjær skoðuð frá ólíkum sjónarhornum og skapandi miðlar settir undir smásjána.

Umsjón: Halla Harðardóttir og Melkorka Ólafsdóttir.

Um næstu helgi verður opnuð sýning á Kjarvalsstöðum; Smáborg, háborg –Reykjavík í mynd. Þetta er yfirlitssýning á verkum sem endurspegla Reykjavíkurborg frá sjónarhorni listamanna á því 240 ára tímabili sem hún hefur verið til sem kauptún. Við gerum okkur ferð á Kjarvalsstaði í þættinum og náum tali af sýningarstjórunum þeim Markúsi Þór Andréssyni, Sigurði Trausta Traustasyni og Sunnu Ástþórsdóttur.

Freyja Þórsdóttir fjallar í pistli dagsins um listagyðjuna, innblástur, andatrú og ævintýri. Við sögu koma myndlistarkonan Tracy Emin og rithöfundurinn Astrid Lindgren.

Einnig kynnum við okkur sýningu á ævistarfi Hallsteins Sigurðssonar á vinnustofu hans í Ystaseli 37. Sýningin kallast Endurlit og þar gefur að líta ólík verk úr áli, járni og steinsteypu ásamt skissum, heimildum og áður óséðu efni sem varpa ljósi á hugmynda vinnu og efnisrannsóknir. Það er Myndhöggvarafélagið í samstarfi við minningarsjóð Hallsteins og Listahátíð í reykjavík sem standa að sýningunni og sýningarstjórar eru Sean Patrick O’Brien og Ólöf Bóadóttir. Við ræðum við Ólöfu í þættinum.

Popp og pólitík

Umsjón: Kristján Guðjónsson og Lóa Björk Björnsdóttir.

Parið Tom og Anna hefur flust til Berlínar á öðrum áratug 21. aldarinnar til að lifa hinni fullkomnu tilveru. Þau starfa í skapandi greinum, búa innan um fallega hluti í fallegri íbúð, og deila myndum af lífi sínu á samfélagsmiðlum. Þau eru aðalpersónur skáldsögunnar Le perfezioni eftir ítalska rithöfundurinn Vincenzo Latronico sem kom út árið 2022. Íslensk þýðing á bókinni kemur út hjá bókaforlaginu Benedikt í haust, en enska útgáfan verður til umræðu í bókaklúbbi Lestarinnar þessa vikuna. Gestur klúbbsins er Björn Halldórsson rithöfundur.

Heimsmeistaramótið í knattspyrnu sem fer fram í Mexikó, BNA og Kanada hófst í síðustu viku. Halldór Armand Ásgeirsson mun gera mótinu skil fyrir hönd Lestarinnar næstu vikur. Í sínum fyrsta pistli veltir hann fyrir sér merkingu rauðu spjaldanna þriggja sem fóru á loft í opnunarleik mótsins.

Og við höldum 16. júní hátíðlegan, en dagurinn er tileinkaður skáldsögunni Ulysses eftir írska rithöfundinn James Joyce sem gerist öll þennan dag. Eiríkur Örn Norðdahl útskýrir aðdráttarafl bókarinnar.

Fréttir

Fréttir

Kona sem ákærð er fyrir að verða dóttur sinni að bana á Edition-hótelinu í fyrra glímir ekki við geðrænan vanda, að mati dómskvadds matsmanns. Aðalmeðferð hélt áfram í dag.

Icelandair og FÍA hafa undirritað sameiginlega yfirlýsingu um framhald kjarasamningsviðræðna. Félögin stefna að því að klára kjarasamninga fyrir 15. september.

Formaður borgarráðs segir samning sem gerður var við Samtök hjólabúa um nýja hjólhýsabyggð í Gufunesi illa gerðan og því ekki stætt á öðru en að rifta honum. Umhverfis- og skipulagssvið hafi ekki gefið út afnotaleyfi vegna hjólhýsa, hvorki við Sævarhöfða né í Gufunesi.

G7-ríkin hafa sammælst um viðskiptaþvinganir á Rússland til að auka þrýsting um stríðslok í Úkraínu. Forseti Bandaríkjanna segir að Rússar eigi að semja um stríðslok.

Atvinnuvegaráðherra segist afar stolt af nýju miðlægu atvikaskráningarkerfi fyrir ferðaþjónustuna. Fjölgun ferðamanna hafi haft ýmsar áskoranir í för með sér.

Tónleikagestir á Þingvöllum um helgina mega ekki hafa með sér stóla og regnhlífar að beiðni lögreglu.

Fréttir og fréttaskýringar í útvarpi, þar sem kafað er dýpra í málin, þau sett í stærra samhengi og skýringa leitað.

Fiskeldi er ört vaxandi grein í matvælaframleiðslu. Í skýrslu Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna sem birtist í dag kemur fram að vöxturinn er mun meiri en í annarri matvælaframleiðslu. Framleiðslan var rúmlega hundrað milljón tonn í hitteðfyrra og hafði aldrei verið meiri. Á Alþingi og víðar er tekist á um nýtt frumvarp um lagareldi.

Mikilvæg skref í aðildarumsókn Úkraínu og Moldóvu að Evrópusambandinu voru tekin í gær í Luxemborg, þegar fyrstu samningskaflarnir voru opnaðir. Bæði ríkin fengu stöðu umsóknarríkis sumarið 2022, en Ungverjar hafa lengi staðið í vegi fyrir aðildarviðræðum við Úkraínu. Ný aðildarríki Evrópusambandsins gætu þurft að sætta sig við takmörkuð réttindi fyrstu árin eftir inngöngu.

Fjallkonan sést sjaldan utan 17. júni; áhugi á búningi hennar og íslenskum búning yfirleitt hefur glæðst undanfarin ár, ekki síst hjá körlum.

Nokkur vel valin lög

frá Veðurstofu Íslands

Dánarfregnir.

Tónleikur er þáttur um tónlistarstefnur og tónlistarfræði, tónlistarmenn, tónskáld og tónlistarflytjendur.

Umsjón: Ingibjörg Eyþórsdóttir

Áður á dagskrá veturinn 2008-2009

Tónleiksþátturinn að þessu sinni verður helgaður tónlist eftir konur, samin fyrir konur og í flutningi kvenna, enda er 19. júni helgaður kvenréttindum á Íslandi. Flutt verða verk eftir helstu tónskáld landsins; Jórunni Viðar, Karólínu Eiríksdóttur, Misti Þorkelsdóttur, Elínu Gunnlaugsdóttur, Báru Grímsdóttur og Selmu Kaldalóns, enda af nógu af taka úr smiðju íslenskra kventónskálda.

Tónlistarhljóðrit frá ýmsum tímum úr safni útvarpsins

Tónlistarhljóðrit frá ýmsum tímum úr safni útvarpsins

Tónlistin í þættinum:

Þrjú sönglög eftir Tryggva M. Baldvinsson við ljóð eftir Hannes Pétursson:

Sú þátíð sem ég geymi

Aftur glóir hún

Ég held geiglaus

Kristinn Sigmundsson syngur, með leikur Peter Maté á píanó.

Útgefið á plötunni Á þessum kyrru dægrum árið 2023.

Þættir úr verkinu Tuttugu tilliti til Jesúbarnsins (Vingt regards sur l'Enfant-Jésus) eftir Olivier Messiaen:

Regard de la Vierge

Première communion de la Vierge

Anna Guðný Guðmundsdóttir leikur á píanó. Útgefið á plötunni Vingt regards sur l'Enfant-Jésus = Tuttugu tillit til Jesúbarnsins árið 2009.

Louange à l'éternité de Jesus úr Kvartetti fyrir endalok tímans (Quatour pour la fin du temps) (1941) eftir Olivier Messiaen. Útsetning eftir Gyðu Valtýsdóttur.

Flytjendur: Gyða Valtýsdóttir, söngur, selló, píanó, sítri (e. zither), hljómborð (e. dulcitone), slagverk; Danny Tunick, rafmagnsgítar. Útgefið á plötunni Epicycle árið 2016.

Sálmurinn um Maríu mey (Eg vil lofa eina þá) eftir Báru Grímsdóttur. Eyþór Ingi Jónsson leikur á pípuorgel. Útgefið á plötunni XV árið 2025.

Kerfið er safnvarp margra ólíkra þáttaraða sem eiga það sameiginlegt að taka á mismunandi málefnum innan kerfisins hverju sinni.

Umsjón: Guðrún Hálfdánardóttir

Börn eru allskonar og í fullkomnum heimi ætti það ekki að skipta neinu máli. Þau fengju einfaldlega þjónustu við hæfi, svona eins og lög gera ráð fyrir. En kerfið hefur átt erfitt með að laga sig að breyttum heimi. Viðmælendur í þættinum eru: Guðbjörg Rut Þórisdóttir, Meyvant Þórólfsson og Sara Rós Kristinsdóttir. Tæknimaður er Lydía Grétarsdóttir.

Ævisaga Árna prófasts Þórarinssonar. Þórbergur Þórðarson skráði. Pétur Pétursson les í hljóðritun frá 1988.

Ævisaga Árna prófasts Þórarinssonar. Skráð af Þórbergi Þórðarsyni.

Pétur Pétursson les.

frá Veðurstofu Íslands

Um litróf mannlífsins. Okkur er ekkert mannlegt óviðkomandi. Alla virka daga milli kl. 11-12 á Rás 1.

netfang: [email protected]

Umsjón: Guðrún Gunnarsdóttir og Gunnar Hansson.

Við rákumst á áhugaverða grein sem Miriam Petra Ómarsdóttir Awad skrifaði í Heimildina undir fyrirsögninni Hugleiðingar um vestræna menningu. Þar veltir hún fyrir sér hvernig hugmyndin um „vestræna menningu“ mótar sýn okkar á annað fólk. En föðurfjölskylda hennar er egypsk og hún hefur í gegnum tíðina lent ítrekað í þeirri stöðu að finna sig knúna til þess að sannfæra viðmælendur sína um að þau væru gott fólk og oftar en ekki að „þau væru sko mjög vestræn“. Miriam var hjá okkur í þættinum í dag.

Landsmót UMFÍ 50+ fer fram helgina og aðalmótssvæðið er í Hrafnagilshverfi en einnig verður keppt á Akureyri og Dalvík. Mótið er opið öllum sem verða 50 ára á árinu og eldri. Keppt verður í 18 greinum á mótinu og við slógum á þráðinn norður og töluðum við Ómar Braga Stefánsson landsfulltrúa og framkvæmdastjóra Landsmóta UMFÍ.

Notkun tíðahvarfahormóna hefur aukist talsvert hér á landi síðustu fimm ár. Rannsóknir sýna svo ekki verður um villst að það er ekki áhættulaust, eins og margir gætu haldið, heldur er talið að þau geti aukið áhættu á brjóstakrabbameini hjá konum ef þau eru notuð of lengi og í of miklu magni. Sigurdís Haraldsdóttir krabbameinslæknir og prófessor í Háskóla Íslands segir tíðahvarfahormón klárlega eiga rétt á sér ef einkenni breytingaskeiðs hjá konum eru mikil og þrálát en þá til eins skamms tíma og hægt er. Helga Arnardóttir ræddi við Sigurdísi í Heilsuvaktinni í dag um þetta og helstu áhættuþætti fyrir krabbameini hjá konum.

Tónlistin í þættinum:

Sumarvísa / Þorgerður Ása Aðalsteinsdóttir (Matt Poulson, texti Iðunn Steinsdóttir)

Anna Maja / Berti Möller (Henni Rasmus, texti Tómas Guðmundsson)

Lets Go Away for a While / Beach Boys (Brian Wilson)

UMSJÓN: GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Popp og pólitík

Umsjón: Kristján Guðjónsson og Lóa Björk Björnsdóttir.

Parið Tom og Anna hefur flust til Berlínar á öðrum áratug 21. aldarinnar til að lifa hinni fullkomnu tilveru. Þau starfa í skapandi greinum, búa innan um fallega hluti í fallegri íbúð, og deila myndum af lífi sínu á samfélagsmiðlum. Þau eru aðalpersónur skáldsögunnar Le perfezioni eftir ítalska rithöfundurinn Vincenzo Latronico sem kom út árið 2022. Íslensk þýðing á bókinni kemur út hjá bókaforlaginu Benedikt í haust, en enska útgáfan verður til umræðu í bókaklúbbi Lestarinnar þessa vikuna. Gestur klúbbsins er Björn Halldórsson rithöfundur.

Heimsmeistaramótið í knattspyrnu sem fer fram í Mexikó, BNA og Kanada hófst í síðustu viku. Halldór Armand Ásgeirsson mun gera mótinu skil fyrir hönd Lestarinnar næstu vikur. Í sínum fyrsta pistli veltir hann fyrir sér merkingu rauðu spjaldanna þriggja sem fóru á loft í opnunarleik mótsins.

Og við höldum 16. júní hátíðlegan, en dagurinn er tileinkaður skáldsögunni Ulysses eftir írska rithöfundinn James Joyce sem gerist öll þennan dag. Eiríkur Örn Norðdahl útskýrir aðdráttarafl bókarinnar.