Þau eru tilnefnd til Íslensku myndlistarverðlaunanna

Mynd: Samsett / Samsett

Þau eru tilnefnd til Íslensku myndlistarverðlaunanna

23.01.2020 - 20:57

Höfundar

Forvalslistar dómnefndar Íslensku myndlistarverðlaunanna voru kynntir í kvöld, 23. janúar. Ragnar Kjartansson og Hildigunnur Birgisdóttir eru á meðal þeirra sem tilnefnd eru.

Íslensku myndlistarverðlaunin eru veitt í tveimur flokkum: Myndlistarmaður ársins og hvatningarverðlaun ársins. Fjórir myndlistarmenn eru í forvali til myndlistarmanns ársins og þrír eru á lista hvatningarverðlauna ársins. Alls bárust myndlistarráði yfir 60 tilnefningar. Af þeim fjölda voru 24 myndlistarmenn tilnefndir sem myndlistarmaður ársins og 14 hlutu tilnefningu til hvatningarverðlauna ársins.

Í forvali til myndlistarmanns ársins eru eftirfarandi listamenn, ásamt umsögn dómnefndar:

Anna Guðjónsdóttir fyrir Hluti í stað heildar í Listasafni Reykjavíkur
Á sýningunni skapaði Anna með eftirminnilegum hætti nýtt verk í mörgum, samstilltum hlutum sem tók yfir sýningarsalinn og bjó til áhrifamikla heild listrænnar upplifunar sem byggið bæði á efnislegum eiginleikum rýmisins og leik með skynjun áhorfenda.

Mynd með færslu
 Mynd:
Anna Guðjónsdóttir.

 

Á sýningunni umbreyttist sýningarrýmið í formhreinan sýningarskáp sem gestir gengu inn í, umvafðir málverkum og veggteikningum sem spegluðu rýmið sjálft og opnuðu líka inn í aðra og óvænta heima. Með hugvitssamlegum en jafnframt einföldum hætti kom listakonan fyrir málmrömmum út frá þunglamalegum steinsteypusúlunum í salum; gestir upplifðu þá sem einskonar glugga eða mörkun svo ákveðnar gang- og sjónleiðir urðu til í salnum og mögnuðu upp fjarvíddina. Stórir gluggarnir út að götu voru huldir málunarstriga sem hleypti þó ljósi og skuggum í gegn, á annan endavegginn var komið fyrir eftir formföstu kerfi háglansandi rauðu, expressjónískum málverkum, sem vöktu hugmyndir um eldhræringar og sköpunarkraft, en á endavegginn fjær þegar komið var inn hafði Anna dregið upp mynd af náttúru sem virtist sótt til Þingvallasvæðinsins og kallaðist hún þannig á við klassíska íslenska málaralist.

Auk þess að vinna með hugmyndir um og tilvísanir í landslag og byggingarlist, hefur Anna á undanförnum árum stuðst við og notað á athyglisverðan hátt í verkum og innsetningum form hefðbundinna sýningarskápa. Í Hluti í stað heildar víslögðust tilvísanir í sögu og tækni málverksins, og í mismunandi framsetningarmáta safnsins. Verkið vakti þannig upp spurningar, ekki aðeins um listaverkið og virkni þess, heldur um náttúru og skynjun okkar á henni, varðveislu og hvað það er sem við gefum gildi og veitum athygli.

Anna hefur um árabil verið búsett í Þýskalandi, þangað sem hún fór í framhaldsnám, og hefur sýnt þar reglulega og unnið til virtra verðlauna. Anna hóf nám í höggmyndalist við Myndlista- og handíðaskóla Íslands en listsköpun hennar á sér jafnframt rætur í málverkahefðinni og hefur hún á ferlinum tekist á við sígildar spurningar um mörk tvívíðs, málaðs flatar og þrívíðs, raunverulegs rýmis – mörk frummyndar og eftirmyndar.

Sýningin Hluti í stað heildar, var áhrifamikil og djörf tilraun, þar sem sýningarrýmið og inngrip listamannsins runnu saman í merkingarheild, þar sem listupplifun áhorfanda var virkjuð á spennandi og óvæntan hátt. Það er mat dómnefndar að Anna sé því vel að tilnefningunni komin.

Guðjón Ketilsson fyrir Teikn í Listasafni Reykjanesbæjar
Sýningin var samsett úr átta verkum sem tengdust með markvissri framsetningu í sýningarrýminu og fjölluðu öll með einum eða öðrum hætti um tákn, táknmerkingu og „lestur“, í víðum skilningi.  

Á annan endavegg salarins hafði hann teiknað eða skrifað með nýrri leturgerð sinni upphaf fyrstu Mósebókar, Sköpunarsöguna, eina af grunnstoðum vestrænnan menningar en um leið vísar heitið til starfs listamannsins sem hafði mótað frásögnina í myndrænni nýsköpun. Á hinum endaveggnum var í römmum afrakstur 19 mánaða vinnu, uppskrift allra Passíusálmanna, hver þeirra orðinn að teikningu á örk, og kölluðust á við Sköpunarsöguna, enda svipaðri aðferð beitt við að byggja og afbyggja þessa sögulegu texta. Á langvegg salarins var röð lágmynda úr tilklipptum trjágreinum sem litaðar höfðu verið með bláu bleki og raðað upp eftir formi ónefndra ljóða og texta. Nostursamlegt „náttúruletrið“ vísaði til lesturs og ljóðrænnar skynjunar á heiminum, sem áhorfandinn fyllti upp í og „las“, hver með sínum hætti. En í öðru lagi við sýninguna, sem sjá mátti í sýningaskrá, hafði Guðjón fengið skáldið Sjón til að rýna í þessi „ljóð“ og snúa sumum á íslensku.  

Mynd með færslu
 Mynd:
Guðjón Ketilsson.

Á gólfi salarins voru formhreinir skúlptúrar sem listamaðurinn hafði mótað og slípað til úr gömlum húsgögnum; skápum og kommóðum, og breytt í hirslur um bækur og bókastafla sem rúin höfðu verið sérkennum sínum en kölluðust í þessu nýja samsetta formi á við byggingalist jafnframt því að vísa í þá geymslu sameiginlegra minninga og tákna sem bækur eru.

Guðjón hefur haldið fjölda einkasýninga og tekið þátt í sýningum víða um lönd. Verk eftir hann er að finna í öllum helstu listasöfnum landsins. Guðjón hefur unnið jöfnum höndum að teikningum og þrívíðum verkum, eins og sjá mátti á sýningunni, en myndverk hans eru alla jafna í senn mikil völundasmíð og hugleiðingar um tilvist mannsins. Mörg verka Guðjóns byggja á allrahanda vísbendingum, táknum og tilvitnunum sem áhorfandinn skynjar og skilur og mátti sjá það með áhrifaríkum hætti á sýningunni Teikn.

Á sýningunni Tákn mátti sjá ýmiskonar þemu og hugmyndir sem hafa verið áberandi í verkum Guðjóns á síðustu árum, sett fram í nýjum verkum á einstaklega áhrifaríkan hátt. Sýningin var rökrétt framhald af höfundarverki listamannsins en jafnframt áhrifamikil úrvinnsla og viðbót við það, og vísar leiðina inní nýja og spennandi merkingarheima. Guðjón Ketilsson er því vel að tilnefningunni kominn að mati dómnefndar.

Hildigunnur Birgisdóttir fyrir Universal Sugar í Listasafni ASÍ
Sýningarnar Universal Sugar - 39.900.000 ISK 11.900.000 ISK. voru settar upp í ólíkum íbúðum og mótaði það framkvæmdina með athyglisverðum hætti. Íbúðin í Vestmannaeyjum var eldri, og ódýrarari, en sú í Garðabæ í nýlegu fjölbýlishúsi. Í tómum íbúðunum hafði listakonan komið fyrir, eftir persónulegu kerfi, ýmsum fjöldaframleiddum hlutum sem virkjuðu rýmið með áhugaverðum og glettilegum hætti þar sem áhorfandinn fór um, eins og gestur í leit að íbúð að kaupa. Og það var markviss speglun milli innsetninganna; í annarri var glas með ávaxtasafa á standi, samskonar glas einnig í hinni nema það var örlítið plastleikfang. Eldhúspískur var með sama hætti raunverulegur í annarri en í leikfangaformi í hinni. Þannig beitti listakonan ,,ómerkilegum” efniviði – svo sem pappaglösum, innkaupapokum, minnismiðum – til að skapa eftirminnilega tímabundna listupplifun í íbúðunum. Og gestirnir voru hluti af verkinu – og líka nágranninn sem birtist við opnun annarrar argur yfir mannfjöldanum sem skyndilega fyllti næstu íbúð með tilheyrandi umgangi.

Mynd með færslu
 Mynd:
Hildigunnur Birgisdóttir.

Sýningarnar voru opnaðar sama daginn í febrúar, með þriggja klukkustunda millibili, í íbúðum sem voru til sölu, annarsvegar í Vestmannaeyjum og hinsvegar í Garðabæ. Upphæðin í heiti sýninganna vísar til verðmiðans á íbúðunum, í Garðabæ og í Vestmannaeyjum.

Verk Hildigunnar hafa á undanförnum árum vakið athygli fyrir það hvernig sjónum er beint að kerfum og hlutum í umhverfi okkar og unnið út frá þeim með hrekklausum og jafnvel barnslegum tenginum, þar sem í úrvinnslunni er stutt í leik og gleði. Úrvinnslan er með ýmsum hætti, til að mynda grafíkmyndir af nytjahlutum innan heimilisins eða hátíðlegt efni á borð við brons notað til að skapa eftirmyndir af fjöldaframleiddu plastdóti. Í listsköpun sinni afhjúpar Hildigunnur oft annmarka, sérvisku og skörun sem má sjá í heiminum sem fólk býr sér til í kringum sig í samtímanum – og uppgötvar áhorfandinn iðulega að í verkum sem virðast lágstemmd en þó glaðlega írónísk, þá er hann sjálfur fyrir miðju í þeim, þau fjalla um hann sjálfan.

Það er mat dómnefndar að í þessari sýningartvennu koma sterk höfundareinkenni Hildigunnar greinilega fram, og í gegnum léttleikandi og nálgun sína fjalli hún á áhrifaríkan hátt um mikilvægar og krefjandi spurningar í samtímanum, hún er því vel að tilnefningunni komin.

Ragnar Kjartansson fyrir Figures in Landscape í i8
Á sjö skjám í sýningarsalnum gengu jafn margar 24 klukkustunda þöglar frásagnir. Á stórum skjá sem snéri út að Tryggvagötu gengu verkin síðan hvert af öðru, sólarhring eftir sólarhring, og mynduðu vikulanga kvikmyndaða frásögn. Á skjáunum sáu áhorfendur fígúrur í hvítum sloppum, einkennisklæðnaði lækna og starfsfólks á tilraunastofum, ráfa um manngert landslag, í allskyns afslöppuðum samskiptum eða í íhugun, einn eða fleiri í senn – stundum var sviðið mannlaust og máluð leikmyndin sem vísar til rómantískrar náttúru fékk að njóta sín sem málverk.

Mynd með færslu
 Mynd:
Ragnar Kjartansson.

Fígúrur í landslagi á sér fastan sýningarstað í kennslumiðstöð læknaháskólans í Kaupmannahöfn, þar sem það er einskonar klukka hússins sem gengur á nákvæman hátt hverja kennsluviku á fætur annarri. Verkið er á stórum skjá í anndyri byggingarinnar en má líka sjá víðar, til að mynda í lyftum og í kennslustofum. Ragnar sýnir þetta upplagsverk jafnframt sem sjálfstætt listaverk, óháð hinni föstu staðsetningu þess í Danmörku. Verkið sver sig með áhrifaríkum hætti inn í höfundarverk listamannsins, eins og áhorfendur upplifðu í i8. Í marglaga verkinu vísar Ragnar eins og áður í ýmsar áttir. Máluð leikmyndin minnir á rómantískar leikhús- og óperusýningar, með tilvísun í drauma um ægifegurð, og vísindafólkið í sloppunum minnir á hetjulegar lágmyndir frá fyrri hluta 20. aldar, skapaðar í Sovétríkjunum, Bandaríkjunum og víðar. En írónían er líka nærri, á tímum þar sem vísindi og þekking hafa lyft mannsandanum en stefna jafnframt hnettinum í glötun.  

Verk Ragnars vöktu víða athygli og aðdáun á árinu. Hróður hans berst víða, fyrir marglofaða listsköpun, og er hann góður fulltrúi íslenskra listamanna á alþjóðlegum vettvangi. Yfirlitssýning á verkum hans var til að mynda opnuð í Kunstmuseum Stuttgart í júlí og nokkru áður var nýtt margra rása myndbandsverk hans, tekið í Skaftártungum, frumsýnt í Metropolitan Museum í New York. Gagnrýnendur breska dagblaðsins The Guardian völdu verk Ragnars, The Visitors, áhrifamesta myndlistarverk síðasta áratugar.

Sýningin Fígúrur í landslagi var að mati dómnefndar metnaðarfull tilraun með frásagnarmáta, virkni og merkingu listaverksins. Í verkinu fæst Ragnar við spuringar um hversdagsleika mannlegrar tilveru, samband okkar við umhverfi okkar og beitir til þess nýstárlegri listrænni nálgun.

Eftirfarandi myndlistarmenn eru í forvali til Hvatningarverðlauna ársins:

Claire Paugam
Claire Paugam er franskur myndlistarmaður sem búsett hefur verið á Íslandi um árabil. Lauk hún myndlistarnámi við Beaux-Arts de Nantes Métropole árið 2014 og meistaranámi við Listaháskóla Ísland 2016 og hefur síðan verið virk í myndlistarsenunni bæði á Íslandi og Frakklandi. „Claire vinnur með persónulega fagurfræði í verkum sínum,“ segir í umsögn dómnefndar, „hún hefur skýra og áhugaverða listræna sýn, og er gjöfull og kröftugur þátttakandi í listinni.“ 

Emma Heiðarsdóttir
Í umsögn dómnefndar segir að Emma Heiðarsdóttir fáist við rými listaverksins og fyrirfram gefnar hugmyndir um listaverkið og virkni þess í list sinni. „Í verkum sínum endurskilgreinir hún og brýtur upp listupplifun áhorfenda, og spyr með því áleitinna spurninga um hlutverk og merkingu listarinnar. Verk Emmu einkennast af öguðu sjónarhorni og vinnubrögðum, sterkri persónulegri nálgun og frumlegum efnistök.“ 

Sigurður Ámundason
Í umsögn dómnefndar segir að verk Sigurðar Ámundasonar séu í senn gáskafull og tregafull. Á liðnu ári bar að hennar mati hæst sýning hans Endur-endurreisn í gallerí Kling og Bang þar sem hann sýndi teikningar, vídjó og þrívíð verk sem einnig voru hlutar af gjörningi. „Með því að beita fyrir sig mörgum ólíkum miðlum setur Sigurður ekki aðeins saman áhugaverðan myndheim, heldur býr hann til aðstæður þar sem áhorfandinn fær tækifæri til að endurnýja kynni við gömul stef, flækjast um í nýju landslagi, endurmeta hugrenningar og myndhverfingar, og nálgast á nýja hátt klisjur fengnar bæði úr hálist og láglist.“

Greint verður frá því hver af þessum fjórum verður titlaður myndlistarmaður ársins og hver hlýtur hvatningarverðlaun ársins við afhendingu Íslensku myndlistarverðlaunanna í IÐNÓ, fimmtudaginn 19. febrúar klukkan 19:30. Myndlistarráð stendur einnig fyrir málþingi í formi pallborðs undir yfirskriftinni Íslensk myndlistarstefna sem hefst í Iðnó kl. 18:00.

Í dómnefnd Íslensku myndlistarverðlaunanna 2020 sitja Helgi Þorgils Friðjónsson, formaður dómnefndar (Myndlistarráð), Kristín Dagmar Jóhannesdóttir (Listfræðafélag Íslands), Einar Falur Ingólfsson (fulltrúi safnstjóra íslenskra myndlistarsafna), Anna Júlía Friðbjörnsdóttir (Samband íslenskra myndlistarmanna), Jóhannes Dagsson (Listaháskóli Íslands).