Listakonan sem hætti að vera svört

Mynd: EPA / ANSA

Listakonan sem hætti að vera svört

08.07.2018 - 13:00

Höfundar

Nú stendur yfir í MoMA, nútímalistasafninu í New York, einkasýning bandarísku listakonunnar og heimspekingsins Adrian Piper. Sýningin er sú stærsta sem haldin hefur verið í safninu til heiðurs listamanni sem er á lífi og tekur sýningin alla sjöttu hæðina i safninu, gríðarstóran geim sem notaður er undir sérsýningar.

„Þetta er mikill heiður en hún er búsett í Berlín, fer ekki lengur til Bandaríkjanna, þannig að hún hefur ekki séð sýninguna sjálf, bara lítið módel af sýningunni,“ segir Sverrir Norland, rithöfundur, sem er búsettur í borginni og heimsótti sýningu Pipers nú á dögunum. „Þessi sýning spannar rosalega vítt róf af ólíkum listaverkum og tilfinningum, hún er bæði mjög pólitísk og mjög innleitin og heimspekileg.“

Á mörkum svarts og hvíts

Adrian Piper er fædd í New York árið 1948. Fjölskylda hennar tilheyrði efri-millistétt og hún fór í einkaskóla þar sem flestir nemendur voru hvítir. Líkt og foreldra hannar, sem voru blandaðir, er hún mjög ljós á hörund miðað við marga Bandaríkjamenn af afrískum uppruna, en dekkri en þeir hvítu. Þessi staða hennar á mörkunum, mótaði líf hennar og list, hún var alltaf á jaðrinum, á landamærum samfélags hvítra og svartra, tilheyrði alltaf báðum í senn og hvorugum hópnum.

Piper hefur þannig sagt frá því í viðtölum og ritgerðum að þegar hún hélt til í hverfum á borð við Harlem, þar sem svartir eru í meirihluta, hafi hún stöðugt verið talin hvít, stöðugt þurft að sanna að hún væri svört og hefði upplifað rasisma á eigin skinni. Hún hefur talað um hvernig hún fann til sektarkenndar vegna þess að hún var ljós, en á sama tíma hafi henni sárnað illilega og fundist þarna vera brotið á rétti hennar og réttlætiskennd hennar særð. 

Í upphafi myndlistarferilsins var þetta þó ekki umfjöllunarefni hennar. Hún vann teikningar sem gáfu ekkert sérstaklega til kynna að hún væri svört kona. Nafnið gaf heldur ekkert upp um þessa flokkun. Adrian Piper hefði alveg eins getað verið hvítur karlmaður. Lengi framan af, þegar hún var enn nokkuð óþekkt, fékk hún líka að sýna á ýmis konar hópsýningum og birta skrif sín í tímaritum. Piper hefur svo talað um hvernig hún fann fyrir vonbrigðum fólks og væga áfalli þegar það hitti hana - hún var þá bara svört kona. 

Svarti maðurinn sem goðsagnavera

Sýningin í MoMA er skipulögð í línulegri tímaröð, elstu verkin fyrst og svo koll af kolli til dagsins í dag. „Hún gekk í gegnum nokkur skeið sem listamaður. Fyrst eru málverk og teikningar, bara dálítið dæmigert - svona byrjum við. En þarna eru til dæmis flottar myndir þar sem hún hefur splæst dúkkum við málverk, það eru litlar stelpur sem halda á dúkkum sem koma út úr málverkinu,“ segir Sverrir. 

Í byrjun áttunda áratugarins fór hún í auknum mæli að fjalla um kynþáttamál, sjálfsmynd og það hvernig heftandi merkimiðar eru stöðugt hengdir á fólk. Hún hugsaði ekki um sig sjálfa sem svartan kvenlistamann heldur einingus listamann, en samfélagið þröngvaði þessum skilgreiningum upp á hana, og hún fann sig knúna, tilneydda, til að takast á við þessar skilgreiningar, bæði í heimspeki og listinni.

Mynd með færslu
 Mynd: Wikimedia Commons

Á heimspekisviðinu er Piper að nokkru leyti brautryðjandi. Hún var fyrsta svarta konan til að hljóta prófessorsstöðu í heimspeki við bandarískan háskóla. Og á þeim vettvangi hefur hún velt fyrir sér flokkunum, skynjun fólks og útlendingaandúð. „Þegar þú kemur innar á sýninguna er mjög mikið af lesefni og heimspeki. Hún er mikill lestrarhestur og hugsuður, sem mér finnst alltaf svo hressandi,“ segir Sverrir.  

„Innar á sýningunni er mjög skemmtilegur kafli þar sem eru tekin fyrir myndbönd og gjörningar þar sem hún setur sig í hlutverk „The Mythic Being,“ hinnar goðsagnakenndu veru, þar sem hún klæðir sig í drag og setur á sig afró og þykist vera ungur litaður karlmaður - sem hún er ekki. Hún tekur inn viðbrögðin sem hún fær þegar hún fer út á götu sem ungur litaður karlmaður og segir sjokkerandi hluti og haga sér á vafasaman hátt. Hún gerir þetta oft, að setja sig í ákveðin hlutverk og sjá hvernig heimurinn bregst við henni,“ segir Sverrir. 

Í verkinu birtist svarti maðurinn eins og goðsagnavera sem hvítir Bandaríkjamenn sáu í fréttunum. Hún neyddi fólk til að horfast í augu við sínar eigin fyrirframgefnu hugmyndir, steríótýpur og fordóma. Gjörningarnir voru festir á svarthvíta filmu sem Piper teiknaði síðan yfir og sýndi, með undirtitlinum: „Ég er allt það sem þú hatar og óttast holdi klætt“ (e. I embody everything you hate and fear). 

„Eitt skemmtilegasta verkið [á sýningunni] er frá níunda áratugnum og nefnist Kennslustund í fönki og þar kennir hún aðallega hvítu fólki, aðallega á háskólasvæðum, að dansa við fönktónlist, sem er náttúrlega dálítið svört tónlist,“ segir Sverrir. „Hún fer í gegnum þetta eiginlega eins og prófessor, kryfur hreyfingarnar, talar um þetta á mjög gáfumannslegan hátt, sem gerir þetta mjög fyndið.“

Hætti að vera svört

„Svo kemur hluti af sýningunni þar sem hún er að taka fyrir lögregluofbeldi gegn svörtu fólki, og hvernig hvítt fólk í Bandaríkjunum finnst það eiga réttilegt tilkall til allra forréttinda sinna,“ segir Sverrir. Í verkum sínum hefur Piper ekki bara afneitað skilgreiningunum sem troðið hefur verið upp á hana, heldur gengist upp í þeim. Teiknað sig mun dekkri á hörund og með afrískari andlitsdrætti en hún í raun og veru er, til að mynda í hinni þekktu sjálfsmynd frá 1981 - sjálfsmynd sem ýkir svertingja-andlitsdrætti mína. Jafnvel þó að hún eigi jafn marga forfeður og -mæður sem væru skilgreindir hvítir þá sér fólk aðeins svarta hlutann.

Mynd með færslu
 Mynd: Wikimedia Commons

Piper leikur sér á mörkunum, ögrar flokkunum sem gefa sig út fyrir að vera náttúrulegar og óumdeilanlegur en eru að hennar mati, samfélagslegar. Öll erum við af blönduðum uppruna, það er ekkert sem heitir að vera alveg hvítur eða alveg svartur. Fræðimenn hafa talað um að hún skapi þannig oft meðvitað óþægindi hjá áhorfendum, á sama hátt og transfólk hefur ruglað fólk í ríminu, og þannig skapað óhug og ótta. Og eins og transmanneskja hefur hún tekið ákvörðun um hvernig hún vill vera. Snemma á 21. öldinni hætti hún að taka þátt í samsýningum sem voru einingis með svörtum listamönnum og árið 2012 sagði hún endanlega skilið við kynþáttaskilgreininguna sem samfélagið tróð upp á hana - gaf út yfirlýsingu um að hún væri ekki lengur svört: „Héðan í frá verður kynþáttargreining mín hvorki svört né hvít, heldur 6,25 prósent grá, og þannig heiðra ég þann 1/16 hluta af mér sem kemur frá Afríku.“