Athugið þessi frétt er meira en mánaðargömul.

Engin gögn njóti 110 ára leyndar

31.03.2016 - 23:30
Mynd með færslu
Eiríkur G. Guðmundsson þjóðskjalavörður. Mynd: rúv
Eiríkur G. Guðmundsson, þjóðskjalavörður, segir engin gögn njóta sérstakrar 110 ára leyndar í dag. Þingflokkur Framsóknarflokks hefur í smíðum frumvarp til að aflétta leynd sem hann segir að hvíli á gögnum er varða uppgjör á þrotabúum föllnu bankanna.

Vigdís Hauksdóttir, formaður fjárlaganefndar, hefur gagnrýnt harðlega að gögn um uppgjör slitabúa föllnu bankanna séu geymd í leyniherbergi á Alþingi, sem einungis þingmenn mega skoða. Þingflokkur Framsóknarflokksins vill aflétta 110 ára leynd sem hvíli á umræddum gögnum, frá hruni til dagsins í dag.

„Þetta frumvarp sem við ætlum að leggja fram, og erum að leita eftir stuðningi allra þingflokka, gengur út á það að afnema 110 ára regluna, sem er ekki í upplýsingalögum en er í lögum um þjóðskjalasafnið,“ sagði Vigdís í Kastljósi í kvöld.

Í greinargerð frá Þjóðskjalaverði segir að samkvæmt lögum geti opinber skjalasöfn ákveðið að synja beiðni um aðgang að skjali sem er yngra en 110 ára, ef það hefur að geyma upplýsingar um einkamálefni einstaklings sem er enn á lífi, eða um almannahagsmuni er að ræða. Hins vegar hafi aldrei reynt á þetta, enda engin gögn sem njóti þessarar verndar í dag.

„Þessi regla sem Framsóknarmenn hafa orðið svona uppteknir af er algjörlega sértæk undanþáguheimild fyrir þjóðskjalavörð og hefur ekkert með þau gögn sem niðri á þingi eru að gera,“ sagði Steingrímur J. Sigfússon, þingmaður Vinstri grænna í Kastljósi.

Steingrímur kveðst hins vegar fylgjandi því að sem flest gögn verði gerð opinber, svo fremi að þau innihaldi ekki viðkvæmar persónuupplýsingar, eins og meðal annars fjármálaráðuneytið hefur lagt áherslu á.

„Förum bara í þetta allt saman, frá því fyrir einkavæðingu bankanna, upp í gegnum það ferli og núna samninga ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar við erlendu kröfuhafana, um að þeir sleppi með stöðugleikaframlög í staðinn fyrir stöðugleikaskatt og þrjú fjögur hundruð milljörðum minni greiðslur en ella. Og eigum við þá ekki að taka aflandssvæðin bara líka, eigum við ekki að leggja öll spilin á borðið? Er kannski verið að þvæla í þessu máli, Vigdís mín, vegna þess menn vilja gjarnan tala um eitthvað annað þessa dagana, en það sem brennur á þjóðinni,“ sagði Steingrímu í Kastljósi í kvöld.

Tilkynningu Þjóðaskjalavarðar má lesa hér að neðan:

Frá Þjóðskjalasafni Íslands

Af gefnu tilefni vill Þjóðskjalasafn koma eftirfarandi á framfæri:

Um aðgang að opinberum upplýsingum gilda einkum upplýsingalög (lög nr. 140/2012) og lög um opinber skjalasöfn (lög nr. 77/ 2014). Þau lög gilda um alla starfsemi stjórnvalda og eiga því ekki við um Alþingi. Upplýsingalög gilda um aðgang að gögnum sem eru 30 ára eða yngri en eftir það gilda lög um opinber skjalasöfn, þ.e.a.s. um þau gögn sem skila ber til opinberra skjalasafna frá skilgreindum afhendingarskyldum aðilum, sbr. 14 grein þeirra laga. Þar á meðal eru ráðuneytin og stofnanir sem undir þau heyra. Alþingi er ekki afhendingarskylt til Þjóðskjalasafns og því gilda lög um opinber skjalasöfn ekki um það.

Samkvæmt lögum um opinber skjalasöfn eru gögn sem hafa verið afhent slíku safni almennt opin almenningi en skylt er að veita aðgang að gögnum þegar liðin eru 30 ár frá því urðu til (sbr. 25. gr.). En á því eru þó mikilsverðar undantekningar. Þannig er óheimilt „að veita almenningi aðgang að gögnum um fjárhags- og einkamálefni einstaklinga sem sanngjarnt er og eðlilegt að leynt fari nema sá samþykki sem í hlut á.“ (sbr. 26. gr.) Þessari takmörkun er þó aflétt þegar upplýsingarnar eru 80 ára. Þá er óheimilt „að veita aðgang að sjúkraskrám og öðrum skrám um heilsufarsupplýsingar nafngreindra manna fyrr en liðin eru 100 ár frá síðustu færslu í skrárnar.“ Einnig er óheimilt „að veita aðgang að skjölum sem hafa að geyma upplýsingar sem snerta virka og mikilvæga hagsmuni einstaklings eða fyrirtækis um atvinnu-, framleiðslu- eða viðskiptaleyndarmál.“ (sbr. 27. gr.). Þá „getur opinbert skjalasafn við afhendingu skjala ákveðið, að höfðu samráði við viðeigandi afhendingaraðila, að skjal verði fyrst aðgengilegt þegar liðin eru allt að 40 ár frá því að það varð til ef það þykir nauðsynlegt til að vernda virka almannahagsmuni enda hafi það að geyma” tilteknar upplýsingar sem sérstaklega eru talin upp ií sex stafliðum í ákvæðinu (sbr. 28. gr.).

Nýtt ákvæði kom inn í lög um opinber skjalasöfn þegar þau voru sett árið 2014, einkum hugsað til að auka vernd langlífra einstaklinga og til þess að vernda almannahagsmuni. Þar segir: „Þegar sérstaklega stendur á getur opinbert skjalasafn ákveðið að synja um aðgang að skjali sem er yngra en 110 ára, svo sem þegar það hefur að geyma upplýsingar um einkamálefni einstaklings sem enn er á lífi eða um almannahagsmuni er að ræða.“ (sbr. 29. gr.).

Samkvæmt orðanna hljóðan geta hin opinberu skjalasöfn (Þjóðskjalasafn og héraðsskjalasöfn) tekið ákvörðun um að tryggja leynd tiltekinna upplýsinga í 110 ár ef ríkir hagsmunir einstaklinga eða almennings eru í húfi að mati viðkomandi safns. Þannig er tilgangur lagagreinarinnar einkum að vernda friðhelgi einkalífs svo að viðkvæmdar persónuupplýsingar sem er að finna í opinberum skjalasöfnum, t.d. skjöl er varða barnavernd og velferðarþjónustu, verði ekki öllum opin til aðgangs á meðan einstaklingur er enn á lífi. Er varðar ákvæði greinarinnar er snýr að almannahagsmunum getur verið um að ræða skjöl sem innihalda upplýsingar er varða öryggi ríkisins, t.d. teikningar af fangelsum og öryggisgeymslum.  Þá geta það einnig verið almannahagsmunir að halda leyndum upplýsingum til verndar heimkynnum fágætra tegunda í íslenskri náttúru og til verndar náttúruminjum.

Hjá Þjóðskjalasafni Íslands hefur ekki reynt enn á þetta ákvæði laga um opinber skjalasöfn, þ.e.a.s. engin gögn njóta þessarar 110 ára verndar í dag. Þjóðskjalasafn hefur ekki upplýsingar um hvort reynt hafi á greinina hjá héraðsskjalasöfnum.

Að mati Þjóðskjalasafns Íslands er ákvæði 29. gr. laga um opinber skjalasöfn mikilvægur varnagli til verndar friðhelgi einkalífs og til að vernda upplýsingar um almannahagsmuni. Ákvæðið ber að nota í undantekningartilvikum enda um undanþágu að ræða frá meginreglunni um opinn aðgang  sem túlka ber þröngt.

Það skal áréttað að synjun opinbers skjalasafns á beiðni um aðgang að gögnum er kæranleg til úrskurðarnefndar um upplýsingamál (sbr. 46. gr.)

Tekið skal fram að þessi samantekt er lýsing á meginatriðum og ekki tæmandi um aðgang að opinberum upplýsingum.

Þjóðskjalavörður

Ægir Þór Eysteinsson
Fréttastofa RÚV
asgeirjo's picture
Ásgeir Jónsson
Fréttastofa RÚV