Athugið þessi frétt er meira en 2 mánaða gömul.

Höfnum risarækjum

06.10.2022 - 15:26
Mynd: Wikipedia / Wikipedia
Hættum að borða risarækjur eru skilaboð Stefáns Gíslasonar í umhverfispistli sínum í Samfélaginu. Ástæðurnar eru ærnar eins og hann fer yfir.

Stefán Gíslason les pistilinn:

Risarækjudagurinn

Næstkomandi sunnudag, þann 9. október, verður efnt til sérstaks risarækjudags eða öllu heldur and-risarækjudags í Svíþjóð. Tilgangurinn með þessum degi er að minna á mikilvægi þess að hætta að borða og bjóða risarækjur úr hitabeltinu, en væntanlega eru einmitt allar risarækjur á markaðnum upprunnar þaðan.

Það eru sænsku náttúruverndarsamtökin Naturskyddsföreningen sem standa fyrir and-risarækjudeginum, eða Antiscampidagen eins og þessi viðburður kallast á sænsku, með venjulegum fyrirvara um framburð. Það er von samtakanna að sem flestir taki þátt með því að tala við vini og kunningja um neikvæð áhrif risarækjueldis og með því að hafa samband við næstu matvöruverslanir og veitingastaði til að vekja athygli á skaðsemi þessarar vinsælu matvöru.

Hvað er málið með risasrækjur?

Nú er von að spurt sé hvers vegna risarækjur séu svona afleitar. Því er til að svara að risarækjueldi fer fram á strandfenjasvæðum, eða í mangroves eins og þessi svæði eru nefnd í alþjóðlegri umræðu. Reyndar er réttara að segja að eldið fari fram á fyrrverandi strandfenjasvæðum, því að lífríkinu sem þar þrífst er rutt í burtu til að rýma fyrir eldiskerjunum. Eldið hefur farið mjög hratt vaxandi, einkum í löndum á borð við Bangladesh, Taíland, Víetnam, Indland, Kína og Ekvador, svo mjög að strandfenin hafa verið rudd á stórum svæðum og í staðinn er komið nýtt landslag með rækjueldiskerjum. Og auðvitað er þessi vöxtur ekki tilkominn vegna einlægra óska heimamanna um að eyðileggja þessi fenjasvæði, heldur vegna þess að risarækjur eru tískufæða Vesturlandabúa sem fæstir hafa hugmynd um hina skuggalegu forsögu þessara matvæla.

Vistkerfið látið víkja

Strandfen eru ekkert venjuleg vistkerfi. Þar þrífst gríðarlega flókið lífkerfi sem nýtir sér þessi mót sjávar og ferskvatns. Þarna vaxa leiru- og fenjaviðarskógar í grunnu hálfsöltu vatni og inn á milli plantnanna þrífst gríðarlega fjölbreytt samfélag af fiskum, rækjum, krabbadýrum og ýmsum smærri dýrum. Fenin eru í senn hrygningarstöðvar þessara lífvera, uppeldisstöðvar og matarbúr. Og lífríkið sem þrífst á þessum svæðum er líka undirstaða lífríkisins í hafinu fyrir utan og á landi, í árósum og á votlendi nálægt ströndinni. Allt þetta víkur fyrir risarækjueldinu.

Mikil loftslagsáhrif

Til viðbótar því sem hér hefur verið talið hefur röskun strandfenjanna í för með sér gríðarlega losun kolefnis út í andrúmsloftið. Það flókna kerfi sem lagt er í rúst með risarækjueldinu samanstendur nefnilega ekki bara af einstaklega fjölbreyttu lífríki, heldur er leðjan á botninum kolefnisbanki sem safnað hefur innstæðu í þúsundir ára. Sem dæmi um mikilvægi strandfenjanna hvað þetta varðar, er talið að strandfenin bindi um það bil fjórfalt meira kolefni en jafnstór regnskógur á landi. Þetta kolefni losnar út í andrúmsloftið sem koldíoxíð þegar fenjunum er rótað upp í þágu rækjueldisins.

Heimabyggðin líður

Nú kann einhverjum að detta í hug að risarækjueldið sé undirstaðan í atvinnu og lífsafkomu fólksins á viðkomandi svæðum, og að þess vegna sé tæplega verjandi að forríkir Vesturlanda-búar fúlsi við góðgætinu og skilji fólkið þarna úti eftir í sárri neyð. En þannig er þetta bara alls ekki. Þvert á móti hefur risarækjueldið átt stóran þátt í að ræna þetta fólk lífsviðurværinu. Fólkið á þessum svæðum lifir nefnilega öðru fremur af því að veiða fisk og safna skeldýrum, eða lifði öllu heldur af því áður en fótunum var kippt undan tilveru þess. Fiskarnir og skeldýrin hverfa og fólkið getur ekki heldur sótt sér byggingarefni og eldivið í fenin eins og það var vant að gera, eða nýtt sér lækningamátt plantnanna sem þar uxu. Algengt er að fólk hrökklist frá heimilum sínum á þessum svæðum og mótmæli þess eru ekki vel séð af stórfyrirtækjunum sem reka rækjueldið.

Hvaðan kemur fóðrið?

Kannski halda sumir að risarækjueldi sé nauðsynlegur hluti af því að afla mannkyninu fæðu, þar sem ofveiði í heimshöfunum er sístækkandi vandamál. En sú er heldur ekki raunin. Þvert á móti eykur rækjueldið á ofveiðina, því að fóðrið í eldinu er einmitt að stórum hluta sótt í sjávarfang sem annars hefði e.t.v. nýst til manneldis. Fiskur sem áður var ódýr uppspretta próteins fyrir fólkið á þessum svæðum er nú stappaður í fóður fyrir rækjurnar. Og í þokkabót er mikið af þessum rækjufóðursfiski veiddur í troll, sem gera engan greinarmun á stórum og smáum fiski. Það er sem sagt ekki nóg með að eldið eyðileggi fæðuuppsprettu lífríkisins í hafinu fyrir utan, heldur er það lífríki sem eftir stendur líka „ryksugað upp“ í þágu eldisins.

Berskjölduð strönd

Nú kann einhverjum að finnast að nóg sé komið, en enn er sagan ekki öll sögð. Strandfenin hafa til að mynda veitt mikilvæga vistkerfisþjónustu sem felst í flóðavörnum. Hafaldan deyr nefnilega út í fenjunum, en þegar búið er að skipta þeim út fyrir rækjueldisker eru varnirnar horfnar með tilheyrandi strandrofi. Sömuleiðis eiga tsunami-bylgjur greiða leið upp á land þar sem engin eru strandfenin.

Sýklalyfjanotkun

Til viðbótar öllu því sem hér hefur verið nefnt, þá fylgir rækjueldinu mikil efnamengun. Í þessu eldi eru nefnilega notuð sýklalyf og önnur tilbúin efni til að fyrirbyggja sjúkdóma í eldinu, eða með öðrum orðum til að koma í veg fyrir að rækjurnar drepist áður en þeirra tími er komin. Þessi lyfjanotkun stuðlar að vaxandi sýklalyfjaónæmi sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin telur vera eina mestu heilbrigðisógn sem steðjar að mannkyninu í dag. Sömuleiðis eru sterk hreinsiefni notuð til að hreinsa eldiskerin og verja þau fyrir „óæskilegum“ dýrum og plöntum. Þessi efni berast svo óhjákvæmilega í vatnsvegi, brunna og út í sjó. Eftir nokkurra ára notkun getur svo þurft að afleggja eldissvæðin og flytja þau á nýjan stað, eða þá að minnka þéttleikann til að geta notað svæðin lengur. Það útheimtir náttúrulega að ný svæði séu tekin undir eldi til að halda framleiðslunni stöðugri, hvað þá ef eftirspurnin eykst.

Höfnun risarækjunum!

Nú er eðlilegt að spurt sé hvað sé til ráða. Oftast byrja svör við slíkum spurningum á orðunum „að draga úr“, „að kaupa minna af“ eða „að borða minna af“. Hvað risarækjurnar varðar er svarið miklu einfaldara: Hættum að kaupa risarækjur, hættum að borða þær og notum þau tækifæri sem gefast til að útskýra ástæðuna fyrir öðru fólki, þ.á m. fólki sem vinnur í verslunum og á veitingastöðum sem bjóða upp á þessa fæðu. Það gerum við m.a. með því að spyrja hvort sjávarréttasúpan innihaldi nokkuð risarækjur og með því að færa þetta sem oftast í tal við sem flesta. Sunnudagurinn 9. október er góður dagur til að hefjast handa.

thorhildurg's picture
Þórhildur Guðrún Ólafsdóttir
dagskrárritstjórn