Athugið þessi frétt er meira en 6 mánaða gömul.

Brotalamir í almannatryggingakerfinu

14.10.2020 - 20:39
Mynd með færslu
 Mynd: rúv
Ríkisendurskoðun telur að bæta þurfi málsmeðferð við ákvarðanatöku hjá Tryggingastofnun ríkisins. Þá þurfi að auka hlutfall viðskiptavina sem fá réttar greiðslur. Stofnunin þarf að sinna betur leiðbeiningarskyldu sinni og efla upplýsingagjöf.

Þetta er meðal þess sem kemur fram í nýrri stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar um Tryggingastofnun Ríkisins. Endurskoða þarf núgildandi fyrirkomulag um að rekin séu umboð fyrir Tryggingastofnunar hjá sýslumannsembættum landsins. Að mati Ríkisendurskoðunar er mikilvægt að heildarendurskoðun laga um almannatryggingar ljúki sem fyrst. Vinna við hana hefur staðið yfir frá árinu 2005.

Fulltrúar Ríkisendurskoðunar kynntu skýrsluna á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fyrr í dag og hefur hún nú verið birt á vef embættisins.

Kannað hvernig TR uppfyllir hlutverk sitt

Árið 2019 óskaði Alþingi eftir því að Ríkisendurskoðun gerði stjórnsýsluendurskoðun á starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins. Þar yrði meðal annars kannað hvernig Tryggingastofnun tekst að uppfylla hlutverk sitt samkvæmt lögum um almannatryggingar og félagslega aðstoð, sem og aðrar lögbundnar skyldur sínar.

Í niðurstöðukafla skýrslunnar segir meðal annars: 

„Þrátt fyrir áherslu á gæðaumbótastarf eru dæmi um brotalamir í framkvæmd almannatryggingalaga og meðferð stjórnsýslumála hjá Tryggingastofnun. Dæmi eru um að viðskiptavinir hafi fyrir vikið orðið af réttindum sínum, um lengri eða skemmri tíma. Slíkt er alvarlegt og getur haft mikil áhrif á fjárhag viðkomandi auk þess að grafa undan trausti til stofnunarinnar.“ segir í skýrslunni.

Afgreiðsla Tryggingastofnunar á málum er kæranleg til úrskurðarnefndar velferðarmála. Tryggingastofnun hefur bent á að hlutfall úrskurða nefndarinnar sem staðfesti verklag stofnunarinnar sé yfir 80 prósent en í þeim útreikningi eru meðtalin mál sem eru afturkölluð áður en nefndin úrskurðar í málinu. Í sumum þeirra tilvika hefur Tryggingastofnun breytt fyrri ákvörðun sinni og kærandi í framhaldinu dregið kæru sína til baka. Sé leiðrétt fyrir slíkar afturkallanir reynist hlutfall úrskurða sem staðfestu verklag Tryggingastofnunar eða vísa máli frá hafa verið 61–70 prósent á tímabilinu 2017–19. Þótt staðfestingarhlutfall hafi hækkað telur Ríkisendurskoðun að Tryggingastofnun þurfi að bæta verklag sitt.

Þarf að sinna leiðbeiningaskyldu sinni betur

Umboðsmaður Alþingis hefur í álitum sínum bent á að rannsóknarskylda hafi ekki verið uppfyllt og að stofnunin hafi ekki aflað allra nauðsynlegra gagna við afgreiðslu tiltekinna mála. Þá hefur úttekt Ríkisendurskoðunar m.a. leitt í ljós að Tryggingastofnun þarf að sinna betur leiðbeiningarskyldu sinni ásamt því að efla aðgengi og upplýsingagjöf til viðskiptavina.

Við útreikning greiðslna frá Tryggingastofnun er stuðst við tekjuáætlun sem Tr leggur drög að. Hver og einn viðskiptavinur staðfestir þær svo. Þegar rauntekjur liggja fyrir eru fjárhæðir endurreiknaðar og leiðréttar. Í skýrslunni segir að á þessu ferli sé oft brotalöm.

„Á tímabilinu 2016–19 leiddi endurreikningurinn í ljós að mikill meirihluti lífeyrisþega fékk ýmist of- eða vangreiddar greiðslur vegna mismunar á tekjuáætlun og rauntekjum. Einungis 9,4–13 prósent fengu réttar greiðslur. Nauðsynlegt er að ráðast í markvissar aðgerðir til að minnka umfang endurreiknings bóta og draga úr frávikum vegna framangreinds mismunar.“

Í því er aukin samvinna Tryggingastofnunar við lífeyrissjóði og Skattinn sögð skipta miklu máli en meginástæður frávika megi rekja til breytinga sem verða á fjármagnstekjum og lífeyrissjóðsgreiðslum frá því tekjuáætlun er gerð. Þá telur Ríkisendurskoðun að meta þurfi ábata þess að setja vikmörk á mismun tekjuáætlana og rauntekna lífeyrisþega og endurskoða þá fjárhæð sem ekki skal innheimta komi til ofgreiðslna en sú fjárhæð er í dag 1.000 kr.

Ríkisendurskoðun leggur til úrbætur í sjö liðum:

  1. Bæta þarf málsmeðferð við töku ákvarðana.
  2. Auka þarf hlutfall viðskiptavina sem fá réttar greiðslur.
  3. Ljúka þarf heildarendurskoðun laga um almannatryggingar.
  4. Leggja þarf aukna áherslu á málefni almannatrygginga.
  5. Heildarstefnumótun í lífeyrismálum nauðsynleg.
  6. Umboðsmenn Tryggingastofnunar hjá sýslumannsembættunum.
  7. Fjárveitingar nýttar í samræmi við tilgang þeirra.

Að mati Tryggingastofnunar þarf að gera breytingar á lögum um almannatryggingar til þess að draga úr og helst eyða að fullu kröfum um endurgreiðslur lífeyris.  Þetta kemur fram í tilkynningu frá TR í kjölfar skýrslunnar. Aftur á móti megi gera ráð fyrir að í lífeyriskerfi þar sem tekið yrði tillit til breytilegra tekna innan ársins þurfi að koma til endurreiknings á hugsanlegum inneignum að árinu liðnu. Þannig verði bestu réttindi lífeyrisþegans tryggð að fullu þegar tekjudreifing ársins liggur fyrir, eins og kveðið er á um í nýlegum breytingum á almannatryggingalögunum um meðferð atvinnutekna.

„Uppbyggileg umræða um lífeyriskerfið er mikilvæg, því ítrekum við að Tryggingastofnun fagnar úttekt Ríkisendurskoðunar á stofnuninni og stöðu almannatrygginga. Vonir eru bundnar við að hún leiði til úrbóta og einföldunar á flóknu kerfi, lífeyrisþegum til hagsbóta.“ segir í tilkynningu Tryggingastofnunar.