https://www.ruv.is/hladvarpÞáttur um íslensku og önnur mál. Umsjón: Anna Sigríður Þráinsdóttir og Guðrún Línberg GuðjónsdóttirisRÚVSun, 12 Apr 2026 17:25:00 -0000falseRÚVserialRÚVhladvarp@ruv.ishttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5479487D0.mp3Greinin „Stikukerfið: tugamál og tugavog“ birtist í Skírni 1908. Jón Jónsson prófastur á Stafafelli í Lóni skrifaði um lög um metramæli og vog sem samþykkt voru á Alþingi árið áður. Jón var ósáttur við að með metrakerfinu var löghelgaður urmullinn allur af útlendum orðum og lagði til í staðinn alíslenskt orð, eins og „stika“ um metra; „mælir“ um lítra; og „met“ í stað hins útlenda gramms.Sun, 12 Apr 2026 17:25:00 -00000:24:18false62fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5479436D0.mp3Það er furðudönskuskotið, óþarft og rangt að segja „burtséð frá“ og líka orðin „skemmtilegheit“ og „harðheit“, segir Eiríkur Hreinn Finnbogason, umsjónarmaður Daglegs máls í útvarpinu árið 1956. Hann er líka þreyttur á því að fólk segðist „upplifa“ allt mögulegt og ómögulegt.Sun, 05 Apr 2026 17:25:00 -00000:32:10false61fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5479485D0.mp3Þótt orðið ske sé lítil þúfa hefur hún oft velt þungu hlassi og í áratugi hefur verið tekist á um ágæti hennar. Árni Böðvarsson talaði um orðin ske og heldur í þættinum Daglegu málið árið 1955 og í öðrum þætti gerði hann íslenskun erlendra örnefna og staðaheita að umtalsefni.Sun, 29 Mar 2026 17:25:00 -00000:31:37false60fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5479484D0.mp3Komma, strik og skammstafanir voru umræðuefni Marðar Árnasonar í Daglegu máli árið 1984. Þráðurinn er nú tekinn upp að nýju enda hefur reglum um geinarmerki síðan verið breytt. Þó hafa ekki orðið á þeim gagngerar breytingar og Daglegt mál frá 1984 á enn jafn mikið erindi við hlustendur.Sun, 22 Mar 2026 17:25:00 -00000:31:01false59fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5479483D0.mp3Um það er engum blöðum að fletta að orðatiltækjum er oft slegið saman. Útkoman getur orðið skondin eins og þegar orðatiltækjunum koma eins og þjófur að nóttu og koma eins og þruma úr heiðskíru lofti er slegið saman svo til verður orðatiltækið að koma eins og þjófur úr heiðskíru lofti. Í þættinum er útskýrt hvað orðatiltæki eru, þau rædd og ruglað saman í þættinum.Sun, 15 Mar 2026 17:25:00 -00000:29:30false58fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5479482D0.mp3Eiríkur Hreinn Finnbogason tekur til umfjöllunar bréf frá hlustendum og málfar í blöðum. Í tveimur þáttum af Daglegu máli frá 1956 fjallar hann um orðin kóteletta, þinglesing og augabrún; sagnasambandið kveikja upp; hvor sinn og sinn hvor; sjálfs sín eða síns; og fyrirsögnina Ísinn er kominn á Tjörninni.Sun, 08 Mar 2026 17:25:00 -00000:30:24false57fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5479481D0.mp3Það kennir ýmissa grasa hjá Eiríki Hreini Finnbogasyni í Daglegu máli í febrúar 1956. Í tveimur þáttum tekur hann fyrir bréf frá áhugamönnum um íslenskt mál um til dæmis viðtengingarhátt í ef-setningum; orðin eldhúsbekkur og ginnkeyptur; notkunarsvið sagnarinnar byggja; og verkaskiptingu orðanna eitthvað og eitthvert.Sun, 01 Mar 2026 17:25:00 -00000:30:14false56fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5479530D0.mp3Sagt er að Árni Magnússon handritasafnari hafi verið fyrsti Íslendingurinn sem ánetjaðist kaffi. Þessi lúxusdrykkur betri borgara varð fyrr en varði í hvers manns bolla og vel má halda því fram að kaffi sé þjóðardrykkur hér á landi, könnun sem gerð var virðist staðfesta að meira sé drukkið af kaffi í bókum Guðrúnar frá Lundi en í öðrum íslenskum skáldsögum. Hvorki virðast þó vera til orðatiltæki né málshættir sem hafa kaffi sem kjarnaorð.Mon, 23 Feb 2026 00:06:00 -00000:28:38false55fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5479479D0.mp3Má ég lána hann Grána þinn út á bæi, spurði aðkomumaðurinn Austfirðinginn og Austfirðingurinn rak upp stór augu og spurði, hverjum ætlar þú að lána hann Grána minn? Þá varð hinn undrandi og mælti, skilur þú mig ekki? Nei, Austfirðingurinn skildi ekki. Þetta var um miðja 20. öld og nú er þetta orðalag komið aftur inn í málið en eftir öðrum leiðum. Orð af orði fer langa leið að þessari breytingu með hringferð um landið að skoða forsetningar með staðanöfnum og enskum áhrifum en endar í afturbeygðum og óákveðnum fornöfnum.Sun, 15 Feb 2026 17:25:00 -00000:29:55false54fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5479478D0.mp3Orðið fataskápur merkir ekki bara hirsla undir föt heldur er hægt að nota orðið yfir fötin sjálf sem geymd eru í skápnum. Farið er yfir merkingarsögu orðsins og samsvarandi orðs í ensku auk þess sem skoðuð eru ýmis safnheiti um fatnað og vefnaðarvöru og orðatiltæki sem þeim tengjast.Sun, 08 Feb 2026 17:25:00 -00000:28:07false53fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5479477D0.mp3Hvaða orð í íslensku eru rakin til frönsku? Við skoðum frönsk áhrif á íslenskan orðaforða, með hliðsjón af greinum eftir Alexander Jóhannesson og Guðrúnu Kvaran, og endum á fróðleik um Bayeux-refilinn í Normandí.Sun, 25 Jan 2026 17:25:00 -00000:31:10false52fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5479476D0.mp3Íþróttir ber ekki oft á góma í Orði af orði. Þær koma þó rækilega við sögu í dag því við förum í krullu, fótbolta, ballskák, blak og hnit.Sun, 18 Jan 2026 17:25:00 -00000:30:12false51fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5479475D0.mp3Gjaldskylda fékk flest atkvæði í kosningu um orð ársins 2025. Það vakti athygli á nýliðnu ári þegar erlendir ferðamenn merktu myndir við þekkta ferðamannastaði með staðsetningunni Gjaldskylda. Draga mátti þá ályktun að þeir teldu að staðurinn héti það. Fjallað var um orðin tíu sem hægt var að kjósa um og rifjuð upp nokkur orð fyrri ára.Sun, 11 Jan 2026 17:25:00 -00000:28:52false50fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5479424D0.mp3Fjallað er um orð ársins í Færeyjum og í Danmörku. Í Færeyjum valdi dómnefnd orð ársins 2025 úr þessum tíu orða lista: 6-7 (six-seven), fiksirúm, hekkuportur, linjuføring, Nossa-nuggets, preppa, reglulýdni, skíggjasunn, Suðuroyartunnil, vøruskott. Í Danmörku stóð valið um þessi: antisemitisme, drone, folkedrab, grøn trepart, hybridkrig, jernmarker, preppe, remigration, skyggeflåde, slavegjort, åndelig oprustning.Sun, 04 Jan 2026 17:25:00 -00000:28:31false49fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5447282D0.mp3Orð af orði skoðar kveðjur á þriðja sunnudegi í aðventu – einkum þær sem fela í sér óskir um að samferðafólk hafi það gott, njóti dagsins, nú eða jólanna.Sun, 21 Dec 2025 17:25:00 -00000:31:35false48fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419026D0.mp3Orð af orði bakar til jólanna og er að leggja lokahönd á sörurnar. Sörur heita reyndar Sarah Bernhardt eftir frægri franskri leikkonu sem fæddist 1844 og var gefið nafnið Henriette-Rosine Bernard.Sun, 14 Dec 2025 17:25:00 -00000:28:41false47fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419075D0.mp3Við yljum okkur við kertaljós, skoðum íslenska orðið kerti; og orð yfir sama hlut í öðrum málum; og það leiðir okkur á slóðir úralskra mála og samanburðarmálfræði; og svo kemur Grýla gamla við sögu og nokkur misvel þekkt Grýlubörn.Sun, 07 Dec 2025 17:25:00 -00000:30:17false46fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419074D0.mp3Hvort tveggja telst rétt, að hlaupa hart og hlaupa hratt. Það fyrrnefnda, að hlaupa hart, átti þó ekki upp á pallborðið hjá Jóni Arnari, kennara á Sauðárkróki sem sendi bréf til útvarpsþáttarins Daglegs máls á áttunda áratugnum; og ekki heldur hjá áhyggjufullri, ónafngreindri konu sem skrifaði Vikunni á sjöunda áratugnum.Sun, 30 Nov 2025 17:25:00 -00000:29:15false45fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419073D0.mp3Við lærum strax í grunnskóla að nafnorð hafa fast kyn. Það þýðir að hvert nafnorð er bara til í einu málfræðikyni, kvenkyni, karlkyni eða hvorugkyni. Það er alla vega almenna reglan, en eins og með allar góðar málfræðireglur þá eru á henni undantekningar. Skoðuð eru nafnorð sem eru notuð í fleiri en einu málfræðikyni, til dæmis skurn, sem er til í öllum þremur kynjunum.Sun, 16 Nov 2025 17:25:00 -00000:30:14false44fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419072D0.mp3Nýjasta götunafnið í Reykjavík, þegar þessi þáttur er gerður, er Kristínargata. Hún er á svokölluðu háskólasvæði, tengir Sturlugötu og Eggertsgötu, og hét upprunalega Bjargargata. Göturnar í kringum Háskóla Íslands eru allar kenndar við íslenska fræði- og vísindamenn. Lengi vel voru það allt karlar og lítið um að götur væru kenndar við konur í vísindum og fræðum. Fjallað er um nöfnin á götunum í kringum Háskóla Íslands.Sun, 02 Nov 2025 17:25:00 -00000:30:42false43fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419071D0.mp3Eiríkur Hreinn Finnbogason lýsti beygingu ákvæðisorða með lýsingaorðum í miðstigi í Daglegu máli árið 1955. Hann setti fram málfræðireglu sem er á þá leið að ef beygjanlegt ákvæðisorð fer með miðstigi þá er það orð í þágufalli. Miðað við regluna á ekki að segja mikið stærri heldur miklu stærri og ekki lítið betri heldur litlu betri. Hann talaði líka um þágufallssýki og taldi upp langan lista sagnorða sem eiga ekki að taka með sér þágufall. Nafni hans, Eiríkur Rögnvaldsson, skrifaði löngu síðar pistil um þágufallssýki og sagði að það þyrfti að koma á sátt um að hún teldist rétt og viðurkennt mál. Í millitíðinni hvatti Árni Böðvarsson til þess í Daglegu máli að laga íslensku að lifnaðarháttum nútímasamfélags og gera kleift að nota það um hvers kyns viðfangsefni nútímamanna.Sun, 26 Oct 2025 17:25:00 -00000:29:06false42fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419070D0.mp3Íslenska er auðug af skammaryrðum um bæði konur og karla. Guðrún Kvaran gerði athugun á samheitum um konur árið 1985 og Margrét Jónsdóttir fjallaði um þau í útvarpsþættinum Daglegu máli. Nokkru seinna skrifaði Guðrún greinina Ambindrylla og puðrureddi – Um heiti karla og kvenna. Niðurstöðurnar eru meðal annars þessar: Skammaryrði sem vísa í léttúðugt líferni eru feiknarmörg um konur en þeim er varla til að dreifa um karla. Þó eru neikvæð orð um karla almennt ívíð fleiri.Sun, 19 Oct 2025 17:25:00 -00000:30:36false41fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5447274D0.mp3Fram undir miðja 20. öld höfðu flestar götur á Akranesi nafn sem sótt var í norræna goðafræði. Skagamenn voru ekki allir jafn ánægðir með þessi nöfn og vildu heldur að götuheitin yrðu dregin af nöfnum húsa í bænum og bæja og örnefna í nágrenninu. Um þetta var rætt og ritað í bæjarblaðinu Akranesi þar til bæjarstjórn ákvað að breyta nöfnunum. Líklega er það einsdæmi að nær öllum götunöfnum í heilum kaupstað sé skipt út í einu.Sun, 12 Oct 2025 17:25:00 -00000:29:28false40fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419068D0.mp3Reykjavík var afar lítill bær um 1850. Þar voru helstu göturnar, Aðalstræti, Hafnarstræti, Austurstræti og Kirkjugarðsstræti. Hálfri öld áður hétu þessar örfáu götur dönskum nöfnum á borð við Hovedgaden, Rebslagerbanen og Langefortov. Undir lok aldarinnar hefur götunum fjölgað í 15, þær hafa allar fengið nöfn og húsin við þær verið númeruð. Rýnt er í götuheiti í Reykjavík á 19. öld.Sun, 05 Oct 2025 17:25:00 -00000:29:59false39fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419067D0.mp3Fjallað er um áhuga landsmanna á íslenskri tungu og framsetningu málsins í miðlum RÚV. Tveir þættir af Daglegu máli eru dregnir upp úr kistunni. Mörður Árnason fjallar um málvöndun og málrækt í erindi frá 1984; og Böðvar Guðmundsson fer yfir ábendingar frá hlustendum í erindi frá 1981.Sun, 28 Sep 2025 17:25:00 -00000:31:46false38fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419066D0.mp3Fjallað er um götunöfnin í Grafarvogi í Reykjavík og höfund þeirra, Þórhall Vilmundarson. Mörður Árnason fjallar um götunöfnin í Grafarvogi og málfyrningu í Daglegu máli árið 1983.Sun, 21 Sep 2025 17:25:00 -00000:28:28false37fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5447270D0.mp3Það er rangt að segja: Ég á ekki einn einasta aur. Rétt væri: Ég á ekki einn einasta eyri. Þetta sagði Grímur Helgason í útvarpsþættinum Daglegu máli árið 1956. Hann fjallar líka um sögnina lána; tilvísunarorðið sem; og forsetningarnar að og af. Guðrún og Anna skoða orðin eyrir og aur; og reglur um notkun að og af í ýmsum orðasamböndum með tilliti til erinda Gríms.Sun, 29 Jun 2025 17:25:00 -00000:31:03false36fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419064D0.mp3Árni Böðvarsson ræddi í Daglegu máli í febrúar 1955 um eintöluorð eins og fólk, flokkur, fjöldi og þjóð sem hafa fleirtölumerkingu en taka með sér sagnir og ákvæðisorð í eintölu, til dæmis fjöldinn allur af fólki safnaðist saman en ekki söfnuðust saman. Hann ræddi líka um beygingu orðanna gröftur og fiskur og þar má segja að sé fiskur undir steini.Sun, 22 Jun 2025 17:25:00 -00000:31:10false35fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5447268D0.mp3Baldur Jónsson hafði umsjón með Daglegu máli árið 1968. Hann fjallaði um orðin nót og aldinkjöt í einum þáttanna og spurði hlustendur um nafn á áhaldi sem hafði ekkert heiti. Í öðrum þætti var umfjöllunarefnið kurteisi og orðalagið „njóttu vel“. Og í enn öðrum þætti var viðfangsefnið samnotkun fornafnanna sinn og hvor eða hver.Sun, 15 Jun 2025 17:25:00 -00000:30:54false34fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5447267D0.mp3Þér skuluð fara upp á næstu hæð og tala við hana Unnur, sagði afgreiðslumaður við Árna Böðvarsson, þegar hann var í einhverjum ónefndum erindagjörðum á skrifstofu í Reykjavík árið 1954. Þeir Eiríkur Hreinn Finnbogason fjalla um beygingar mannanafna í útvarpsþættinum Daglegu máli.Sun, 08 Jun 2025 17:25:00 -00000:31:13false33fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419011D0.mp3Helgi J. Halldórsson fjallaði um áhrif ensku á íslensku í Daglegu máli í apríl 1974. Hann ræddi líka um kansellístíl og minnti á mikilvægi þess að hafa málsgreinar stuttar og skýrar. Loks hugaði hann að merkingu og notkun sagnanna forða og krauma.Sun, 01 Jun 2025 17:25:00 -00000:30:13false32fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419060D0.mp3Reglur um forsetningarnar í og á með heitum byggðra bóla voru til umfjöllunar hjá Árna Böðvarssyni í þættinum Daglegu máli árið 1954. Hann talar líka um að staðbundnar framburðarmállýskur beri að vernda eins og aðrar málvenjur heimamanna og orðið geislavirkni kemur við sögu.Sun, 25 May 2025 17:25:00 -00000:29:12false31fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419059D0.mp3Grúskað í gömlu útvarpsefni sem geymt er í kistu Ríkisútvarpsins. Árni Böðvarsson velti fyrir sérhvort það ætti að búa til íslenskt heiti yfir tónlistarstefnuna jazz og hvað ætti að kalla slankbelti sem fólk, einkum konur, gengu í til að virðast spengilegri, í þættinum Daglegu máli árið 1954.Sun, 18 May 2025 17:25:00 -00000:29:35false30fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419058D0.mp3Hlustendum hefur frá upphafi útvarps verið umhugað um að vandað sé til verka í Ríkisútvarpinu. Úr hvaða jarðvegi sprettur það? Hvernig hefur verið fjallað um íslenskt mál í útvarpinu í tímans rás? Við leitum svara við þessum spurningum og fleirum og stöldrum sérstaklega við þáttinn Daglegt mál sem var á dagskrá áratugum saman.Sun, 11 May 2025 17:25:00 -00000:24:17false29fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419057D0.mp3Við lentum í orðabóka-öngstæti þegar við reyndum að draga upp skýra mynd af orðinu lest í ólíkum merkingum. Við flettum upp í tveimur ólíkum orðabókum, til dæmis orðunum járnbrautarlest, barnalest, farmur, byrði, yfirlest og byrðingur.Sun, 13 Apr 2025 17:25:00 -00000:29:41false28fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419056D0.mp3Við bregðum okkur í ökuferð og skoðum orðin bifreið, sjálfhreyfivagn, mótorvagn og bíll, að ógleymdu orðinu sjálfrennireið. Auk þess koma við sögu bifhjól og hjólhestar.Sun, 06 Apr 2025 17:25:00 -00000:30:08false27fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419055D0.mp3Sveimur, svarmur, ger og þing eru dæmi um safnheiti um dýr í íslensku. Hrafnahópur kallast á ensku unkindness sem mætti kannski kalla óvinsemd, og krákuhópur kallast murder eða morð. Uppruni þessara undarlegu safnheita og fjölmargra annarra er talinn vel þekktur.Sun, 30 Mar 2025 17:25:00 -00000:30:00false26fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419054D0.mp3Það er ekki mjög gamalt í íslensku máli að tala um hvað klukkan er. Til athugunar er grein um hvernig við tölum um klukkuna eftir Katrínu Axelsdóttur og orðatiltæki þar sem tölur koma við sögu.Sun, 23 Mar 2025 17:25:00 -00000:31:20false25fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419053D0.mp3Grænlenska er alls óskyld öðrum tungumálum sem töluð eru í Evrópu. Hún tilheyrir fylkingu tungumála sem Inúítar í Austur-Síberíu, Alaska, Norður-Kanada og á Grænlandi tala. Hún er opinbert mál á Grænlandi en hver er staða hennar í samfélaginu?Sun, 16 Mar 2025 17:25:00 -00000:29:03false24fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419052D0.mp3Oddný Guðmundsdóttir var einn síðasti farkennarinn á Íslandi. Hún lét sér mjög annt um íslensku og skrifaði pistla um íslenskt mál í Tímann á árunum í kringum 1980.Sun, 02 Mar 2025 17:25:00 -00000:27:48false23fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419051D0.mp3Gömul nýyrðastefna er til skoðunar í þættinum og rýnt í fyrirlestur Björns Bjarnasonar frá Viðfirði um nýyrði sem fluttur var á samkomu Verkfræðingafélags Íslands árið 1918.Sun, 23 Feb 2025 17:25:00 -00000:29:59false22fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419050D0.mp3Orði af orði eltir veðrið í þessum þætti og skoðar alls konar orð um vont veður, illviðri og jafnvel aftakaveður.Sun, 16 Feb 2025 17:25:00 -00000:28:24false21fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419049D0.mp3Nornahár komst í fréttirnar síðsumars 2024 þegar það safnaðist fyrir á trampólínum og í sundlauginni í Reykjanesbæ. Þorvaldur Þórðarson eldfjallafræðingur fræðir hlustendur um fyrirbærið nornahár og fleiri spennandi jarðfræðiorð.Sun, 02 Feb 2025 17:25:00 -00000:29:32false20fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419048D0.mp3Þjóðarmorð er markviss útrýming þjóðar, vísvitandi morð á fólki, sem tilheyrir ákveðinni þjóð eða þjóðarbroti, aðhyllist tiltekin trúarbrögð eða er af ákveðnum uppruna. Orð af orði fjallar um merkingu orðsins þjóðarmorð og notkun þess í tímans rás.Sun, 26 Jan 2025 17:25:00 -00000:28:13false19fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5419047D0.mp3Orð ársins 2024 er hraunkælingarstjóri, starfsheiti sem varð til í tíðum eldgosum á Reykjanesskaga á árinu.Sun, 19 Jan 2025 17:25:00 -00000:29:38false18fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5468436D0.mp3Lagsmaður, gæska, vinur, félagi, elskan. Þessi orð og fleiri eru ávarpsorð sem fólk notar í samskiptum sín á milli. Þar býr margt að baki og skoðun fólks á þeim breytist hratt.Sun, 28 Jan 2024 17:25:00 -00000:30:33false17fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5479423D0.mp3Bing Crosby söng sig inn í hjörtu heimsins með laginu White Christmas, eftir Irving Berlin, sem varð eitt vinsælasta jólalag allra tíma. Textinn hefur verið endursaminn á fjölda annarra tungumála og íslenska er þar engin undantekning. Fleiri en ein útgáfa er til af því á íslensku. Í þættinum eru leiknar ýmsar útgáfur af laginu White Christmas og á margvíslegum tungumálum.Sun, 10 Dec 2023 17:25:00 -00000:29:00false16fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5461303D0.mp3Árið 1941 geisaði heimsstyrjöld en Íslendingar fóru í stafsetningarstyrjöld, eina af mörgum. Fyrsti dómurinn sem kveðinn var upp um að íslensk lög gengju gegn stjórnarskrá voru í máli sem snerist um stafsetningu. Í þættinum er Hrafnkötlumálið rifjað upp, þegar Íslendingar voru í stafsetningarstríði á síðum blaðanna, á Alþingi og fyrir dómstólum, á tímum seinni heimsstyrjaldarinnar.Sun, 12 Mar 2023 17:25:00 -00000:29:15false15fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5452537D0.mp3Reglur um notkun bókstafsins z voru afnumdar úr íslenskum stafsetningarreglum með auglýsingu 4. september 1973. Þetta var hitamál og fjölmiðlar gerðu sér mikinn mat úr því. Í þættinum eru rifjaðar upp umræður í aðdraganda afnáms zetu, einkum grein í Vísi 12. maí 1973 með fyrirsögninni: Verður zetunni fórnað? ? Íslenzk stafsetning tekin til endurskoðunar; og umfjöllun í Vikunni í júlí sama ár með fyrirsögninni: Á að hræra upp í stafsetningunni?Sun, 05 Mar 2023 17:25:00 -00000:28:43false14fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5452538D0.mp3Haraldur Bernharðsson málfræðingur hefur borið saman Njálu-handrit frá ólíkum tímum, gömul handrit að sögunni frá því um og upp úr 1300 annars vegar; og frá 17. og 18. öld hins vegar, og skoðað valin málfarsatriði. Í þættinum er rætt við Harald um hvernig samanburðurinn leiðir í ljós að texta Njálu var miðlað á lifandi máli þess sem skrifaði upp textann á seinni öldum, eftir gömlum handritum.Sun, 26 Feb 2023 17:25:00 -00000:28:43false13fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5452535D0.mp3Ýmislegt markvert gerðist árið 1973. Vestmannaeyjagosið hófst í janúar og stóð í sex mánuði; Nixon og Pompidou hittust á Kjarvalsstöðum; þorskastríðið stóð sem hæst; Picasso lést; Ólafur Stefánsson handboltamaður fæddist; og 1973 er árið sem zeta var felld brott úr íslenska stafrófinu. Fjallað er um sögu zetu en þátturinn hefst á umfjöllun um tilbrigði í beygingu frændsemisorðanna móðir, faðir, bróðir, systir og dóttir.Sun, 29 Jan 2023 17:25:00 -00000:29:19false12fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5452533D0.mp3Kvenkynsnafnorðið veisla var einu sinni ritað með z: veizla, því það er dregið af sögninni veita. Þar komu saman t og s - veit-sla. Fjallað var um bókstafinn z og rætt við Höllu Hauksdóttur meistaranema í málfræði um z og orðsifjar.Sun, 15 Jan 2023 17:25:00 -00000:31:05false11fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5448632D0.mp3Þáttur um íslensku og önnur mál. Umsjón: Bjarni Benedikt Björnsson og Guðrún Línberg Guðjónsdóttir. Áhrif íslenskra þjóðlaga og kynning á þeim verður til umræðu í þætti dagsins, þá annars vegar hvernig Jón Leifs tónskáld kynnti sér þau og nýtti í tónsköpun sinni, og hins vegar danska söngkonan Gagga Lund sem kynnti íslensk þjóðlög víða um lönd og söng á alls sautján tungumálum.Sun, 06 Dec 2020 17:25:00 -00000:28:59false8fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5448628D0.mp3Þáttur um íslensku og önnur mál. Umsjón: Bjarni Benedikt Björnsson og Guðrún Línberg Guðjónsdóttir. Í þætti dagsins verður rætt um söfnun og gildi íslenskra þjóðlaga og sérstakt tónfall þeirra og samspil við tungumálið, umfjöllunarefni, óvenjulegar tóntegundir og hinn forna tvísöng.Sun, 29 Nov 2020 17:25:00 -00000:29:10false7fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5448625D0.mp3Þáttur um íslensku og önnur mál. Í þætti dagsins er vöngum velt yfir samspili tónlistar og tungumáls, þá sérstaklega stafrófs, nótna og tóna. Skyggnst verður inn í sögu nótnanafna og nótnaskriftar, auk þess sem fuglasöngur, stafrófssálmar og óperur koma við sögu. Umsjón: Bjarni Benedikt Björnsson og Guðrún Línberg Guðjónsdóttir.Sun, 22 Nov 2020 17:25:00 -00000:29:21false6fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5448622D0.mp3Orð af orði - þáttur um íslensku og önnur mál. Í þættinum verður sagt frá handritinu Ormsbók, sem meðal annars geymir Fyrstu málfræðiritgerðina, stórmerka heimild um hljóðkerfi forníslensku sem samin er í anda latneskra fræðirita. Sömuleiðis verður rætt um lágmarkspör og hvernig þau varpa ljósi á hljóð og tónfall tungumála - jafnt íslensku sem víetnömsku. Umsjón: Guðrún Línberg Guðjónsdóttir og Bjarni Benedikt BjörnssonSun, 25 Oct 2020 17:25:00 -00000:29:59false5fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5448619D0.mp3Orð af orði, þáttur um íslensku og önnur mál. Fjallað er um elfdælsku, sem um 2500 manns tala í Dölunum í Svíþjóð, og hið útdauða tungumál norn, sem talað var á Hjaltlandseyjum, Orkneyjum og Katanesi í skosku Hálöndunum. Skoðuð er beyging, merking og þróun orðsins elfur og annarra íslenskra orða. Umsjón: Bjarni Benedikt Björnsson og Guðrún Línberg GuðjónsdóttirSun, 18 Oct 2020 17:25:00 -00000:30:00false4fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5444131D0.mp3Orð af orði, þáttur um íslensku og önnur mál. Í þætti dagsins verður rætt um hið forna heimsmál latínu, nokkur sameiginleg einkenni þess og íslensku og margvísleg áhrif latínunnar bæði á íslenskt mál og menningu. Rætt er við aðjúnkt í latínu við Háskóla Íslands, meðal annars um gildi latínunnar í nútímanum. Umsjón: Bjarni Benedikt Björnsson og Guðrún Línberg Guðjónsdóttir.Sun, 11 Oct 2020 17:25:00 -00000:30:00false3fullhttps://ruv-radio.akamaized.net/opid/5444129D0.mp3Orð af orði, þáttur um íslensku og önnur mál. Í þættinum í dag verður fjallað um undarlegt kvikindi í íslenskri þjóðtrú. Meðal þess sem kemur við sögu er bretavinnan svokallaða; strokkar og skilvindur í íbúð í vesturbænum í Reykjavík; nafnorðin tili og beri; og hin fjölhæfa sögn bera. Umsjón: Bjarni Benedikt Björnsson og Guðrún Línberg Guðjónsdóttir.Sun, 06 Sep 2020 17:25:00 -00000:29:58false2full