Gjaldþrot og jöfnuður

31.08.2010
Prenta Senda

Hlusta


Sigrún Davíðsdóttir
Snýst nýja Ísland ekki um að allir að taki ábyrgð á sínum skuldum? En af hverju lenda þá sumir með allt sitt á nauðungaruppboði og í gjaldþroti og aðrir sigla áfram með gjaldþrotin í kjölfarinu án þess að verða persónulega gjaldþrota? Eru ekki ósagðar sögur þarna? Ein skýr afleiðing efnahagshremminga í kjölfar bankahruns og gjaldeyrishruns er að gjaldþrotum hefur fjölgað, bæði gjaldþrotum einstaklinga og fyrirtækja. En ef nánar er að gáð kemur í ljós að áhrifin eru ekki mjög jöfn. Það eru ekki helstu umsvifamenn og forráðamenn bankanna sem eru gjaldþrota heldur aðilar hér og þar um þjóðfélagið. Gerendurnir, innan bankanna og utan, kunnu ýmislegt fyrir sér og það gagnast þeim enn. Með tveimur undantekningum þó. Björgólfur Guðmundsson og Magnús Þorsteinsson. Þeir sem voru ekki jafn snjallir og meginþorri gerenda, eða treystu ráðum bankanna, hafa margir lent í hrakningum. Sigrún Davíðsdóttir fjallar um þessi ójöfnu afdrif eftir hrun og bendir á að það eru allar upplýsingar fyrir hendi til að átta sig á flækjunum.

                                       ***

Fyrir nokkrum árum voru fjórir Íslendingar á listanum yfir auðugustu menn í Bretlandi – þetta voru Björgólfur Thor Björgólfsson, Lýður og Ágúst Guðmundssynir og Jón Ásgeir Jóhannesson. Björgólfur Thor var á Forbes-listanum yfir auðugustu menn í heimi. Bæði á Íslandi og víðar urðu ýmsir stærstu viðskiptavinir bankanna þriggja miklu auðugri en áður. Og það var líka til slangur af íslenskum bankamönnum sem voru miklu auðugri en áður af því þeir áttu drjúga hluti í bönkunum.

Almennt var haldið að stóru hluthafar bankanna væru svo auðugir af því þeir áttu svo mikið í bönkunum. Og að þeir áttu stórfyrirtæki, hvort sem þau hétu Exista, Baugur, Actavis eða eitthvað annað. En bankahlutirnir hafa orðið verðlausir og hlutirnir í sumum stórfyrirtækjunum einnig. Þá er spurningin: eignirnar gufa upp, ekki lánin – svo hvernig þoldu menn að missa eignirnar, eiga bara lánin eftir og vera samt ekki gjaldþrota? Veigamikil skýring á stöðu þessara aðila núna eru fyrirgreiðslurnar sem þeir fengu í bönkunum fyrir hrun, frá því íslensku bankarnir losa þá undan erlendum veðköllum og taka þá upp á sína arma.

Mál þess sem hefur keypt sér hús á myntkörfuláni og getur svo ekki staðið í skilum er afar einfalt mál fyrir bankann. Líka afar einfalt mál að taka eignina upp í skuld. Mál stóru gerendanna eru miklu flóknari. Fyrirgreiðslurnar sem þessir stóru umsvifamenn fengu árið fyrir hrun eru lykillinn að því hvernig staða þeirra er í dag. Þeim var ekki aðeins veitt lán – það var oft ekki lengur hægt því það var búið að lána þeim allt of mikið. Þess í stað voru keyptar af þeim eignir á verði sem deila má um hvort hafi verið eðlilegt verð.

Það eru ýmsar svoleiðis fyrirgreiðslusögur í skýrslunni. Ímon og Stím eru samnefni fyrir hræringar sem fólu í sér að einhverjir losnuðu við eignir sem aðrir keyptu, fyrir undarlega rífleg bankalán. Það virðist liggja beint við að álykta að engin meginviðskipti stóru umsvifamannanna 2008 hafi farið fram án þess að verið væri að koma skuldum úr einum stað í annan, frá einum banka í annan, úr einu félagi í annað. Spegillinn mun á næstunni rekja nokkrar áhugaverðar sögur sem segja sitt um fyrirgreiðslur og afleiðingar þeirra.

Það er ekki hægt að átta sig á því með berum augum hvað var að gerast. Það er vissulega hægt að sjá hverjir selja t.d. bréf í bönkunum eða stóru skuldsettu félögunum. Líka hægt að sjá hverjir kaupa bréf – en það sem við sjáum ekki með berum augum er hver selur hverjum.  Sem er það stórlega áhugaverða. En þessar upplýsingar eru til. Það var kannski slys sem stafaði af vanþekkingu þeirra sem sömdu lögin um Rannsóknarnefnd Alþingis að nefndin fékk einstakan aðgang að gögnum fjármálakerfisins. Nefndin tengdi til dæmis hreyfingar á markaði við verðbréfaskráningu. Með öðrum orðum: Nefndin gat séð hver seldi hverjum – og gat því rakið ýmsar af þeim sölum. Eins og viðmælandi Spegilsins sagði þá er þetta ‚dásamlegur gagnagrunnur!‘

Lögin gera ráð fyrir að opinber stofnun geti fengið gagnagrunninn til varðveislu. Seðlabankinn hefur borið víurnar í rafræna gagnagrunna nefndarinnar. Gagnagrunninn veitti líka stórfenglegt tækifæri til að stofna alþjóðlega rannsóknarstofnun um bankahrun. Svona grunnur er mjög óvíða til ef þá nokkurs staðar. Grunnurinn gerir til dæmis kleyft að skoða hvernig fjármunum var útdeilt. Spegillinn hefur áður bent á að lögmál kunningjaþjóðfélagsins hafi ráðið í bankakerfinu, fjármunum ekki útdeilt eftir verðleikum verkefna heldur eftir persónulegum samböndum. Það væri einmitt áhugavert að sjá nánari úttekt á því hvernig fjármunum var útdeilt í kerfinu.

En já, gagnagrunnurinn dásamlegi getur tengt saman kaupendur og seljendur. Það voru nokkrir stóreignamenn alveg makalaust heppnir að selja rétt fyrir hrun. Hverjir keyptu af þeim? Voru það einhverjir sem voru fullir trúar á íslenska bankakerfið? Eða hvoru það bankarnir að lána í eignalaus félög til að kaupa þessar eignir og þar með stöðu sumra hlutahafa á kostnað annarra? Einn viðmælandi Spegilsins velti fyrir hvort það efldi ekki almannaheill að segja þessar sögur sem búa í gagnagrunninum, ekki af hefndarþorsta heldur til að hreinsa andrúmsloftið.

Spegillinn ræddi nýlega við skilanefndarmann um þessa merkilegu stöðu að ýmsir stórir umsvifamenn sem vitað er að eru stórskuldugir skuli enn vera uppistandandi. Viðmælanda Spegilsins varð þá að orði að já, það væri merkilegt að sjá að skilanefndir, alla vega sumar, væru önnum kafnar við að rukka inn skuldir en tilfinningin væri að vildarviðskiptavinir bankanna nytu enn góðrar fyrirgreiðslu í nýju bönkunum. Lánastjórarnir sem lánuðu í fyrra lífi bankanna eru í mörgum tilfellum enn að störfum.

Umsvifasagan 2008 er ekki nein fornsaga sem lýkur í október 2008. Í mörgum tilvikum er þessi saga enn að gerast – og hún skýrir af hverju umsvifamenn sem byggðu allt sitt á skuldum lifa enn í vellystingum.