ESA, EFTA-dómstóllinn og jafnræðisreglan
Mismunaði Ísland erlendum og innlendum innstæðueigendum þegar innstæður á Íslandi voru færðar í nýju bankana en innstæður í erlendum útibúum Landsbankans voru skildar eftir? Ýmsir álíta þetta viðsjárverða liðinn í máli Eftirlitsstofnunar EFTA gegn íslenska ríkinu. Í næstu viku verður munnlegur málflutningur í máli Eftirlitsstofnunar EFTA gegn íslenska ríkinu. Eins og rakið var í Speglinum í gær snýr annar liður kærunnar að meintu broti á innstæðutilskipun ESB. Hinn liðurinn snýr að meintu broti á jafnræðisreglu samningsins um evrópska efnahagssvæðið. Dómur varðandi tilskipunina mun varpa ljósi á stöðu skuldsettra ESB-landa og möguleika þeirra á að uppfylla tilskipunina. Dómur varðandi jafnræðisregluna snertir fyrst og fremst Ísland og dómur í þeim efnum gegn Íslandi væri hugsanlega alvarlegri en dómur varðandi tilskipunina.
***
Seinni kæruliðurinn í máli Eftirlitsstofnunar EFTA gegn íslenska ríkinu vegna brota á innstæðutilskipun Evrópusambandsins snýr að mismunun, öllu heldur broti á jafnræðisreglu EES-samningsins. Þá er nauðsynlegt að renna huganum til uppnámsins í byrjun október 2008 þegar ljóst var að stóru bönkunum þremur yrði ekki bjargað.
Liður í að koma skikki á bankakerfið var að halda fjárflæðinu rennandi, koma innstæðum fólks úr gömlu bönkunum í nýju bankana. Hér er gott að hafa í huga að nákvæmara heiti á innstæðum eru innlán – peningar sem fólk leggur inn í banka eru í raun lán til bankans, peningar sem bankinn lánar áfram. Bankinn skrifar hjá sér hvað fólk lánar honum og leyfir fólki svo að taka út samsvarandi upphæð, með smá vöxtum.
Þarna í október 2008 var ákveðið að öll innlánin yrðu færð yfir. Sá sem hafði átt milljón á reikningi í Landsbankanum fékk milljón á reikning sinn í nýja bankanum. Sama gilti um þann sem átti 100 milljónir. Ef ríkið hefði ætlað að halda sig við innstæðutryggingarupphæðina hefði dugað að færa að hámarki tæpar tvær milljónir af hverjum reikning, samsvarandi 20 þúsund evrum – og sú upphæð hefði reyndar líka dugað fyrir því sem stóð á tæplega 90 prósentum af öllum innlánsreikningum. Sumsé, ef aðeins hefði verið fært það sem þessar reglur kváðu á um hefðu lang flestir fengið allt sitt – en nei, ekki alveg allir. Allt þetta ræddu stjórnvöld ákaft á þessum tíma eins og rakið er í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis.
Lönd hafa haft mismunandi háttinn á. Bresk yfirvöld bættu allar innstæður þegar Bradford & Bingley-bankinn féll og bættu líka Icesave innstæður að fullu. Hollensk yfirvöld bættu aðeins 100 þúsund evrur á Icesave-reikningunum, hugsandi sem svo að aðeins mjög fáir ættu meira.
Í ljósi síðari tíma var þessi ákvörðun íslenskra yfirvalda að færa öll innlánin yfir örlagarík. Önnur örlagarík ákvörðun var að færa aðeins innlán í útibúum á Íslandi, ekki í erlendum útibúum íslensku bankanna. Það er þessi aðgerð sem ESA álítur skapa mismunun og vera meint brot á jafnræðisreglu EES-samningsins.
Íslensku röksemdirnar gegn því að færsla innlána feli í sér mismunun er að innstæðutryggingakerfið hafi hvergi komið við sögu. Færslan hafi verið liður í endurskipulagningu bankanna, mismunandi aðferðir séu réttlætanlegar og önnur leið ekki verið fær í ljósi sérstakra aðstæðna á þessum tíma. Hvorki ríkið né nýju bankarnir hefðu getað greitt innstæðurnar í erlendu útibúunum. Bæði ESA og Hæstiréttur hafi samþykkt endurskipulagningu bankakerfisins og þá líka forgang innstæðna, sem bæti stöðu innstæðueigenda erlendis þar sem þetta fyrirkomulag tíðkist ekki.
Bæði ESA og ESB blása á þessar röksemdir. Fjárskortur sé til dæmis aldrei röksemd fyrir að uppfylla ekki tilskipanir og reglur. Það stangist líka á þegar Ísland segist annars vegar ekki hafa getað greitt og hins vegar að 90 prósenta heimtur í þrotabúi Landsbankans skipti þarna máli.
Ef EFTA-dómstóllinn dæmir Ísland brotlegt í þessu máli verður það sannarlega ekki í fyrsta skipti sem ríki er dæmt fyrir brot á ESB tilskipunum eða EES-samningnum. En það sem skiptir máli hér er mögulegt fjárhagslegt tjón sem Ísland gæti bakað sér. Það er erfiðara að spá í hver útkoma í dómi gegn Íslandi vegna brots á innstæðutilskipuninni yrði – ýmsir möguleikar þar og kannski ekki alvarlegri en svo að Íslandi verði gert að endurbæta löggjöf eða eitthvað í þá veruna. En auðvitað er aldrei neitt gefið varðandi dómsmál.
Spegillinn hefur undanfarið rætt við ýmsa sem hafa kynnt sér dómsmálið og það má glöggt heyra að þeir sem bera hag Íslands fyrir brjósti hafa áhyggjur af niðurstöðunni um jafnræðisreglubrotið. Það væri Íslandi í hag ef dæmt verður að það hafi ekki brotið þessa reglu. Ef niðurstaðan er sú að Ísland hafi brotið jafnræðisregluna gætu horfurnar verið heldur þyngri.
Hér er áhugavert að taka eftir að hvorki Bretar né Hollendingar reifa jafnræðisbrotið í sínum athugasemdum vegna kærunnar, jafnvel þó það brot væri Íslandi mögulega þyngra í skauti. Viðmælendur Spegilsins hafa velt því upp að þessi lönd, kannski ekki síst Hollendingar, gætu átt erfitt með einmitt þetta atriði ef stór banki í þessum löndum færi í þrot.
En hvað er það þá við jafnræðisreglubrot sem gæti íþyngt Íslandi? Þá erum við aftur komin að þeirri staðreynd að innstæðueigendur á Íslandi fengu sín innlán óskert. EFTA-dómstóllinn gæti þá ályktað sem svo að ef jafnræðisreglan hefði verið brotin þyrfti að gera upp við erlendu innstæðueigendurna á sömu forsendum – ekki bara að greiða þeim 20 þúsund evrur eins og innstæðutryggingin sagði til um – heldur að greiða allar innstæðurnar af því þannig var það á Íslandi.
Þá eru tölurnar allar aðrar – ekki aðeins verið að tala um að greiða 650 milljarða heldur 1150 milljarða. Bretar og Hollendingar hafa reyndar þegar fallist á að deilan um Icesave-innstæðurnar snúist aðeins um, í mesta lagi, 20 þúsund evrur á hverjum reikning. Gangi dómurinn um meint jafnræðisreglubrot Íslandi í óhag gætu þjóðirnar tvær skipt um skoðun. – En allt ætti þetta að koma í ljós eftir kannski tvo mánuði eða svo, þegar búast má við að EFTA-dómstóllinn felli sinn dóm.
Ertu með athugasemd vegna fréttarinnar? Sendu á frettir@ruv.is
