Getur friður spillt friðarviðræðum? Upphaf og áhrif Hamas samtakanna
Tvær stærstu hreyfingar Palestínumanna, Fatah og Hamas, hafa samið um frið og myndun nýrrar samsteypustjórnar eftir áratuga átök og borgarastríð. Þetta kunna að hljóma eins og góðar fréttir en svo er ekki að sögn ísraelskra ráðamanna. Benjamin Netanyahu, forsætisráðherra Ísraels, hefur lýst því yfir að palestínska heimastjórnin á Vesturbakkanum verði að velja á milli friðarsamninga við Ísrael eða Hamas.
Netanyahu bendir réttilega á að það er yfirlýst markmið Hamas samtakanna að knésetja Ísraelsmenn og tortíma ríki þeirra. Afstaða Ísraela ræðst þó af ýmsu öðru og til að átta sig á heildarmyndinni þarf að horfa aftur til stofnunar Hamas.
Upphafið: Góðgerðarsamtök byggð á íslömskum grunni
Hamas samtökin eiga rætur sínar að rekja til Bræðralags Múslima, öflugra samtaka bókstafstrúarmanna í Egyptalandi. Bræðralagið hafði einskonar útibú á Gaza ströndinni og klerkur að nafni Sheikh Ahmed Yassin var einn helsti leiðtogi þeirra þar. Yassin hafði lent í slæmu slysi á yngri árum og var bundinn í hjólastól og nánast blindur frá 12 ára aldri. Engu að síður hafði honum tekist að læra kóraninn utanbókar og var þekktur fyrir örlæti og trúrækni.
Yassin vann sér gríðarlegar vinsældir á Gaza ströndinni með góðgerðarstörfum á áttunda og níunda áratug síðustu aldar. Ísraelsmenn gáfu góðgerðarsamtökum Yassins leyfi til að starfa fyrir opnum tjöldum og þau nýttu sér það til að safna fé og byggja moskur, félagsheimili, skóla, bókasöfn og fleira. Samtökin, sem á þeim tíma hétu Mujama Al-Islamiya, voru undanfari Hamas.
Þáverandi ráðamenn í Ísrael segjast hafa stutt góðgerðarstörf Yassins í mesta sakleysi án þess að gera sér grein fyrir pólitískum metnaði klerksins. Margir hafa þó látið í ljós efasemdir um það og fært rök fyrir því að ráðamenn í Ísrael hafi vitað nákvæmlega hvað þeir voru að gera. Í ágætri en umdeildri grein eftir Andrew Higgins, sem birtist í bandaríska dagblaðinu Wall Street Journal árið 2009, er því haldið fram að Ísraelsmenn hafi litið á íslamista sem mótvægi við vinstrisinnaða veraldarhyggjumanninn Yasser Arafat.
PLO samtökum Arafats stafaði mikil ógn af vaxandi áhrifum bókstafstrúaðra múslima á þessum tíma og ætla má að ísraelska ríkisstjórnin hafi séð sér hag í að grafa undan Arafat með því að veita íslamistum ákveðið svigrúm. Hamas voru formlega stofnuð sem sjálfstæð samtök árið 1987 og aldrei hefur verið sýnt fram á ísraleska ríkið hafi stutt þau með beinum hætti. Hins vegar virðist ljóst að Ísraelsmenn gerðu ekkert til að stöðva innbyrðis átök Palestínumanna og hafa ekki haft ástæðu til annars en að gleðjast þegar íslamistar hófu að herja á öryggissveitir og stofnanir PLO, enda var Arafat helsti óvinur Ísraelsríkis á þessum tíma.
"Divide et impera" eða "deilið og drottnið" er hugtak sem Ísraelsmenn þekkja ákaflega vel, enda hafa þeir verið umkringdir óvinum í meira en sex áratugi og beitt ýmsum ráðum til að koma í veg fyrir að þeir sameinuðust gegn þeim.
Hamas láta sverfa til stáls
Fjölmargir vöruðu ísraelsk stjórnvöld við vaxandi mætti íslamistanna á Gaza og bæði Palestínumenn og ísraelskir embættismenn hvöttu til þess að eitthvað yrði gert til að stöðva uppgang þeirra. Þær viðvaranir virðast ekki hafa verið teknar alvarlega en einnig getur verið að yfirvöld hafi hreinlega metið stöðuna þannig að þeim stafaði meiri ógn af PLO og Arafat en Hamas og Yassin.
Árið 1989 gerðu Hamas samtökin sína fyrstu árás á Ísraelsmenn; rændu tveimur hermönnum og myrtu þá. Yassin var umsvifalaust handtekinn og dæmdur í ævilangt fangelsi en þá var löngu orðið of seint að koma í veg fyrir að Hamas yrðu að pólitísku og hernaðarlegu afli í palestínsku samfélagi. Ekki verður öll saga Hamas samtakanna rakin hér en Yassin var sleppt úr fangelsi í skiptum fyrir tvo ísraelska leyniþjónustumenn árið 1997. Hann var eftir það fyrst og fremst álitinn andlegur leiðtogi en hélt að sögn áfram að stýra samtökunum á bakvið tjöldin og var að lokum ráðinn af dögum af ísraelska hernum árið 2004.
Hamas sigruðu í þingkosningum tveimur árum síðar en samsteypustjórn þeirra og Fatah sprakk með látum og Hamas tók öll völd á Gaza ströndinni með hervaldi árið 2007. Um áramótin 2008/2009 réðust Ísraelsmenn inn í Gaza eftir ítrekaðar eldflaugaárásir Hamas á íbúabyggð. Átökin kostuðu mikið mannfall og eyðileggingu, enn hefur ekki tekist að byggja upp grunnstoðir samfélagsins að fullu.
Leiðtogar Hamas hafa síðan átt í formlegum og óformlegum sáttaviðræðum við Fatah, sem enn fer með völd á Vesturbakkanum. Innbyrðisátök hafa veikt palestínsku heimastjórnina og truflað uppbyggingu árum saman og almenningur hefur gert sterka kröfu um samstöðu. Sú krafa kemur ekki síst frá ungliðahreyfingum sem skipaðar eru Palestínumönnum sem hafa frá fæðingu búið við innbyrðis deilur og átök.
Svo virðist sem ísraelskir ráðamenn óttist þessa þróun. Sem fyrr segir hefur Netanyahu forsætisráðherra sagt alla friðarsamninga vera út af borðinu á meðan sátt ríkir á milli Hamas og Fatah.
Palestínumenn segja fráleitt að setja borgarastríð sem skilyrði fyrir friðarviðræðum. Ekki sé hægt að semja frið við aðeins hluta Palestínumanna; samningamenn þeirra verði að hafa umboð stuðningsmanna bæði Fatah og Hamas. Leiðtogar Hamas hafa sagst tilbúnir að samþykkja tilverurétt Ísraelsríkis, sem er forsenda allra samningaviðræðna, en hafa hingað til ekki verið teknir trúanlegir.
Nýjar öfgar
Kaldhæðni örlaganna er sú að nú stafar Hamas samtökunum sjálfum ógn af enn róttækari Íslamistum á Gaza ströndinni. Um er að ræða hópa sem segjast hliðhollir al Kaída og hugmyndafræði Osama bin Laden. Slíkir bókstafstrúarmenn, eða salafistar, vilja stofna íslamskt ríki og innleiða stranga túlkun á sjaría lögum sem byggð eru á kóraninum. Þeir afneita þjóðernishyggju Hamas og annarra Palestínumanna og vilja enga samninga, aðeins stríð. Það sé heilög skylda þeirra að útrýma gyðingum og öðrum villutrúarmönnum, þar á meðal múslimum sem ekki túlka helgiritin á sama hátt og þeir.
Meira að segja liðsmönnum Hamas blöskrar hugmyndafræði þessara hópa, sem minnir óneitanlega á stefnu Talíbana. Salafistar hafa ráðist á öryggissveitir og bækistöðvar Hamas og staðið fyrir árásum á Ísraelsmenn í þeim tilgangi að koma í veg fyrir friðarviðræður og setja þrýsting á stjórn Hamas á Gaza. Eftir áratuga hersetu og átök er palestínskt samfélag klofið og líkist flóknu púsluspili. Þrátt fyrir vilja meirihlutans til að stuðla að sáttum og samstöðu er ljóst að ýmis öfl, bæði utan og innan samfélags Palestínumanna, munu gera það afar erfitt.
Ertu með athugasemd vegna fréttarinnar? Sendu á frettir@ruv.is