Aftur í stríðið

***

 Það eru ekki hina stóru og þykku ævisögur samtímamanna sem ber fram með jólabókaflóðinu.  Uppgjörið fyrir árið sýnir að engin virðist núlifandi manna virðist þurfa að bjarga framtíð sinni með því að segja sögu sína á undan öðrum.  Þess í stað er tekist á um fortíðina.  Það skiptir öllu að ráða fortíðinni. Og í Noregi standa þessi átökin um stríðið, sem lauk fyrir 65 árum. Og það er alls ekki verið að segja sömu söguna upp aftur og aftur. Öðru nær: Þessi saga er endurrituð og endurskoðuð í sífellu.  Þetta er allt önnur saga en var fyrir bara fáum árum.

Núna eru skrifaðar tvær gerðir af stríðssögum.  Annars vegar ævisögur þeirra manna sem tóku þátt í stríðinu en voru öfugu megin við viglínuna.  Það er að segja þeir sem börðust með Nasistum. Hins vegar er stöðugt reynt að endurmet hvað gerðist í raun og veru í stríðinu, aðdraganda þess og þær vikur sem átök stóðu á landi í Noregi vorið 1940.  Sú saga er einnig ný.

Ævisögur þeirra sem gengu í lið með óvininum hafa verið að koma út allra síðustu ár.  Þetta eru stundum frásagnir byggðar á dagbókum manna sem fylgdu Þjóðaverjum á austurvígstöðvunum og tóku þá þátt í orrustunum um Leningrad og Stalíngrad.

Margir hafa vitað um þessa Norðmenn, sem reyndar skiptu þúsundum ef allir eru taldir, en það er ekki fyrr en á þessari öld að segja hefur mátt sögur þeirra. Sumir fóru í stríðið af því að það var ekkert að gera heima.  Efnahagstjórn nasista í var ein samfelld hörmung frá upphafi - þjóðfélögin koðnuðu niður jafnvel þótt engin stríðsátök væru - og ungir menn fóru heldur í stríðið með óvininum en að sitja aðgerðalausir. Aðrir fóru af hugsjón og þeir sem komu heim aftur hafa þagað um sögu sína fram á þennan dag. En af hverju voru þeir svona margir sem fóru í stríðið með óvininum, miklu fleiri en gengu til liðs við andspyrnuhreyfinguna? Þó hefur saga andspyrnunnar drottnað í stríðssögunni.

Það kom til dæmis á óvart í haust á umdeildri sýningu um stríðið í Þýskalandi að hernámsárunum í Noregi var lýst sem friðsömum; þýskir hermenn vildu komast þangað því fólkið var vinsamlegt og engin umtalsverð andspyrnuhreyfing. Tilraunir til að fá þetta leiðrétt nú í haust báru hins vegar ekki árangur.  Það er allt önnur saga en sögð hefur verið í 65 ár í Noregi.

Hér hafa sagnfræðingar einnig bent á að hina opinbera stríðsaga er ef til vill ekki alveg rétt.  Og ein af umdeildum bókum núna fyrir jólin er einmitt tilraun til að endurskrifa aðdraganda stríðsins.  Það er fræðimaður að nafni Lars Borgersrud sem nú sendir frá sér tíundu bókina um stríðið og efast um allt sem áður hefur verið sagt. Hann trúir ekki á þá opinberu skoðun að föðurlandssvikarinn Vidkun Qusling hafi verið einagraður, hégómlegur, maður sem enginn hlustaði á.  Öðru nær, Qusling hafði mikil áhrif í hernum, og var þegar árið 1932 byrjaður að undibúa valdarán í samvinnu við yfirmenn í hernum. Hann var valdamikill og hættulegur. Kjörfylgi hans var hins vegar alltaf lítið.

Og þegar að hernámi kom og átökum vorið 1940 var forysta hersins á báðum áttum um hvort líta ætti á hernámsliðið sem andstæðinga. Og að átökum loknum gekk mikill fjöldi yfirmanna úr norska hernum til liðs við Nasista. Það var fyrir einskæra þrjósku að Hákon konungur vildi ekki hlýða ráðum hersins, gefast upp, og ganga innrásarliðinu á hönd.

Hann flúði land.

Eftir stríð áttuðu sigurvegararnir sig fljótt á hversu mikilvægt það er að ráða sögunni og þá var hina opinbera stríðssaga mótuð með mörgum hetjum og fáum svikurum.