Snæfellsjökull á förum

Frá því var greint á forsíðu Morgunblaðsins í síðustu viku að nýjar mælingar hefðu leitt í ljós að Snæfellsjökull hefði lækkað að jafnaði um fjórtán metra á árunum 1999 til 2008. Það gerir einn og hálfur metri að meðaltali að ári. Samkvæmt blaðinu samsvarar þetta því, að rúmmál jökulsins hafi rýrnað um á að giska þriðjung á þessum árum, með sama áframhaldi gæti hann horfið innan fáeinna áratuga. Fréttina byggði Morgunblaðið á grein í nýjasta tölublaði Jökuls, tímarits Jöklarannsóknafélags Íslands og Jarðfræðafélags Íslands.

      Já, heimur versnandi fer, sjálfur Snæfellsjökull, stundum sagður skáldlegastur allra jökla á Íslandi, jafnvel galdrajökull, hann er að hverfa. Lengi höfum við vitað að jöklarnir væru að hopa, en það má eiginlega segja að Snæfellsjökull geri meira en það þessi misserin, hann er bókstaflega á förum, hann er við það að hverfa.

      Fréttin á forsíðu Morgunblaðsins í síðustu viku skaut öðrum fréttum ref fyrir rass. Hún sló við tíðindum af nýjum framboðum og fréttum af fylgi þessara sömu framboða. Jökullinn gæti horfið innan fáeinna áratuga, það er einfalt reikningsdæmi. Jökullinn ku hafa rýrnað um þriðjung á tíu árum. Það kom fram í Morgunblaðinu að menn væru nú farnir að nota nýja og nákvæma leysigeisla til að mæla stærð íslenskra jöklar. Og þessar mælingar benda til þess að Snæfellsjökull hopi mun hraðar en flestir aðrir jöklar á landinu.

      Það er erfitt, ágætu hlustendur, að gera sér í hugarlund, hvarf heils jökuls. AÐ ég tali nú ekki um sjálfs Snæfellsjökuls. Fólk hverfur, leirtau, og treflar, en það er erfitt að ímynda sér Snæfellsnesið án Snæfellsjökuls. Við erum að tala um stað sem hefur fóstrað samviskulausustu morðingja Íslandssögunnar, vont fólk, og dulspekinga, kvæðamenn og grjótharða sjómenn, svo fátt eitt sér talið. Lengur en hæstu menn muna, hefur jökullinn haft tilhneigingu til að ýta fólki fram af hengifluginu, hann er nátengdur skáldskap og geggjun, enda hafa furðufuglar af ýmsu tagi sótt mjög í félagsskap hans hin síðari ár. Undir jökli eru draugahellar sem taka til máls og fara óumbeðnir með kvæði sem þeir kveða dimmum rómum; jökullinn er í senn þjóðsaga og helgidómur, og nú er hann víst að hverfa.

      Það er stundum eins og japanskur morgun að horfa í átt til jökulsins ef klukkan er ekki orðin mjög margt. Snæfellsjökull hefur verið guð í smásögu eftir Ísak Harðarson. Hann hefur verið rjómaís í útréttri hendi. Og hann hefur verið hér um bil allt og ekki neitt í skáldsögu eftir Halldór Laxness, Kristnihaldi undir jökli. Þar segir Umbi á einum stað að fjallið minni ,,á leirílát á hvolfi, ögn bláleitt á glerúnginn ef svo ber undir, en stundum eins og gullbrytt kínapostulín gagnsætt, einkum ef sól er hnigin til vesturs yfir hafinu, því þá leika geislarnir um breðann tveim megin frá. Héðan er jökullinn orðinn dálítið stórgerður í sér einsog prentmynd sem ekki er nógu góð, breðinn víða regnskitinn að neðanverður einsog það segir hérna, og hefur tekið í sig rákir einsog kámað prent. Líklega þyrfti helmingur jökulfannar enn að bráðna áðuren hægt sé að tala um sumar í landi. Einhver segull sem ég er ekki reiðubúinn að skýra dregur auga manns að tindinum. Sýlt er í tindinn og gnæfa upp jökulþúfur tvær alhvítar sveipaðar dáleiðandi ljósi mjög köldu.“ (75-76)

      Já, Snæfellsjökull er dáleiðandi ljós, og langt síðan hann var gerður að sjálfri miðju heimsins. Hann er heimkynni klisjunnar, og sogar til sín hverja vitleysuna á fætur annarri, en það er heldur ekki að ástæðulausu; það gerast dularfullir atburðir nálægt þessum jökli. Undirritaður var þar eitt sinn og mætti hesti sem gerði sér lítið fyrir og stal af honum gleraugunum. Það var að næturlagi, ég hef ekki séð þau síðan. Þau voru kringlótt. Og þarna eru errilegar konur, þar hefur hugurinn tilhneigingu til að fyllast af því sem er ótímabært.

      Ég varð ekki var við að fréttin um yfirvofandi hvarf Snæfellsjökuls vekti mikla athygli í síðustu viku. Menn voru mun uppteknari af nýju framboðunum og maðkinum sem sást í Lagarfljótsmysunni fyrir austan, og fer nú sigurför um allan heiminn.

      Mér brá þegar ég las þessa frétt, tók mér stöðu ofan á Öskjuhlíð og athugaði hvort jökullinn væri enn á sínum stað. Ég bjóst allt eins við því að sjá hann á harðahlaupum út í buskann. Svo væri hann horfinn. En hann var enn á sínum stað, rjómaís og japanskur morgunn, hestur með kringlótt gleraugu, afturgenginn rostúngur, kommóða með hvítu altarisklæði, litblind randafluga, hvítur ísbjörn, fermingastelpa sem hefur stolist úr veislunni til að fá sér að reykja, Gréta Salóme með fiðlu. ,,Guð minn góður, þegar ég vaknaði í morgun var Snæfellsjökull í garðinum  […] Og birtan frá honum fossaði innum gluggann og baðaði andlit mitt svo fersk og svalandi að það eitt hefði verið nóg tilað gleðja mig í heil tíu ár! Og það er ekki svo lítið, því þessir tímar eru daprir!“, skrifar Ísak Harðarson í fyrrnefndri smásögu.

      En ágætu hlustendur, úr því þeir eru á annað borð, á förum, jöklarnir, er kannski eins gott að Snæfellsjökull fari fyrstur. Að við sjáum fyrst undir iljarnar á honum, síðan fylgi hinir í kjölfarið. Svo rækilega hefur hann varðveist í þjóðsögnum og frásögnum af ýmsu tagi, og skáldskap, ekki aðeins íslenskum heldur líka frönskum.

      ,,Ef til vill eru nokkrar áframhaldandi hugleiðingar undirritaðs sem hér fara á eftir um þetta málefni ekki með öllu út í hött þó þær tilheyri kanski ekki þessum degi;“ segir í Kristnihaldi undir jökli, ,,en allir aðrir dagar hafa einhvern tíma verið þessi dagur, líka þeir sem eiga eftir að koma.

      Þessi jökull er aldrei einsog vanalegt fjall. Sem fyr segir er þetta aðeins búnga og nær ekki æði hátt uppí loftið. Það er einsog þetta fjall hafi aungva skoðun. Það heldur aungvu fram. Það vill aungvu troða uppá neinn. Aldrei ætlar það oní mann. Vel bergklifrandi menn koma híngað rakleitt til að gánga á fjallið af því að það er eitt af frægustu fjöllum heimsins, og þegar þeir sjá það, spyrja þeir: er þetta þá alt og sumt; og nenna ekki upp. Í fjallgarðinum sem við tekur austan jökuls eru ótal fjöll margvísleg einsog fólk á mynd; þessi fjöll eru ekki altogekkert einsog jökullinn, heldur gædd smáatriðum. Sum ku belgja sig út og fara að drynja þegar hann er á norðan. Sumir velbergklifrandi menn segja að jökullinn sé ekki intresantur en Helgrindur séu interantar og mönnum væri nær að fara uppá Helgrindur sem þýðir hlið helvítis.

      Oft heyrist um ófreska menn að sál þeirra fari úr líkamanum. Það kemur ekki fyrir jökulinn. En næst þegar manni verður litið til, þá hefur líkaminn farið úr jöklinum og ekkert eftir nema sálin íklædd lofti. Einsog undirritaður drap á í skýrslunni hér að framan, þá forklárast jökullinn á vissum tímum dags í sérstakri birtu og stendur í gullbjarma með stóru geislamagni og alt verður auvirðilegt nema hann. Þá er einsog fjallið taki ekki leingur þátt í sögu jarðfræðinnar, heldur sé orðið jónískt. Ætli huldurhrúturinn sem Hnallþóra sá hafi ekki verið jökullinn? Einkennilegt fjall. Að nóttu þegar sól er affjalla verður jökullinn að kyrlátri skuggamynd sem hvílir í sjálfri sér og andar á menn og skepnur orðinu aldrei sem eftilvill merkir einlægt. Kom dauðans blær.“ (192-193)

      Segir þar.

      Dáleiðandi ljós, mjög kalt! Jökullinn er að hverfa, samkvæmt Morgunblaðinu og nýjasta tölublaði tímaritsins Jökuls. Hann lækkar um einn og hálfan metra á hverju ári. Kannski mun vitneskjan um yfirhvofandi hvarf auka fegurð hans. Umbi Halldórs Laxness mælist reyndar til þess í fyrrnefndri skáldsögu að við notum ekki orðið fegurð um jökla, og yfir höfuð ekki um neitt. En þar skjátlast honum. Það vitum við sem höfum mætt jöklinum um miðja nótt og lánað honum gleraugun okkar, þegar hann þóttist vera hestur, svo þau týndust og hafa ekki sést meir. Við ykkur, hlustendur góðir, segi ég: Njótið þess að horfa á hann meðan hann er þarna, leyfið ykkur þann munað að horfa í augu hans á japönskum morgni þegar hann hefur rifið af sér, því svo verður hann horfinn. ,,Kom dauðans blær.“

Ertu með athugasemd vegna fréttarinnar? Sendu á frettir@ruv.is