Dómur um Hjarta mannsins

Hjarta mannsins, Reykjavík: Bjartur, 2011, 394 bls.

Leiðin að hjarta mannsins liggur inn í myrkrið ef marka má pólsk-breska rithöfundinn Joseph Conrad í skáldsögunni frægu Heart of Darkness sem hann skrifaði um aldamótin 1900, nálægt sögutíma þessa þriðja hluta þríleiksins sem Jón Kalman hóf með Himnaríki og helvíti árið 2007. Sagan í miðjunni heitir Harmur englanna og kom út 2009 og nú er kominn endahnúturinn, Hjarta mannsins. Harmur englanna endaði reyndar á nánast klassískri hengiflugssenu í anda framhaldssagnahöfundarins Charles Dickens, nema hvað okkur virtist að með henni væri öllu lokið fyrir helstu söguhetju þríleiksins, strákinn, sem ég man ekki eftir að hafa séð neitt nafn á. En þannig var það auðvitað ekki, skáldið lét okkur bíða spennt, ekki bara í viku heldur heil tvö ár.

Biðin var sannarlega vel þess virði og þótt mér hafi stundum fundist að strákurinn hafi verið á leiðinni inni myrkur Conrads, þá er það ekki svo, nema menn túlki endinn í þá átt, en það er undir hverjum og einum lesanda komið og afbragðsgóð lausn eftir alla þá dramatík sem hann eða hún hefur gengið í gegnum í þríleiknum öllum. Ég segi dramatík, því þótt frásagnarhátturinn sé um margt þvert á alla dramatík, hugleiðandi, hugsandi, heimspekilegur, spyrjandi, allt annað en yfirgengilegur, þá stillir Jón Kalman upp dramatískum atburðum í lífi stráksins andspænis þessum frásagnarhætti og nær þannig að undirstrika dramatíkina með nokkurs konar útdrætti, því sem Bretar kalla understatement, og margfaldar þannig áhrif atburða.

Myndmálið er líka afar sterkt og oft fannst mér ég sjá staði, fólk og atburði án nokkurrar milligöngu bókstafa og orða. Kjölurinn á skipinu sem hvolfdi birtist manni nákvæmlega eins og sá „hnífur, sem sker birtuna" í deginum og lífinu. Stíllinn og frásögnin eru líka drifin af hraðri skiptingu sjónarhorna, stundum er eru þau konkret, umhverfi og fólk, stundum er farið á milli hluta og hugleiðinga, stundum á milli ólíkra þanka sem samt tengjast í rökhugsun skáldskaparins líkt og þegar presturinn horfir á hjónaleysin óvæntu:

Kjartan horfði á hjónin, langaði til að segja eitthvað, hugsaði kannski, hvaða orð er hægt nota til að reisa lífið við, hvaða orð sigra ógæfuna, en gafst svo upp, eitthvað svo ráðþrota, holur og blessaði þau betur með gömlum, þvældum guðsorðum, þessum margnotuðu og slitnu flíkum sem við klæðumst enn vegna þess að við höfum ekki fundið aðrar, en veruleikinn og kuldinn utan úr himingeimnum næða hindrunarlítið í gegnum þær. Þetta var annars ágætis veisla (359).

Þetta er ekkert flókin saga, alveg frá upphafi, hún sýnir okkur hvernig ung mannssál kynnist lífinu og þar með verður hún flókin, vegna þess hve lífið og umfram allt dauðinn eru flókin fyrirbæri fyrir alla þá sem eitt andartak hugsa um tilgang hlutanna. Það er einmitt sá tilgangur og sú tilvist sem höfundur verksins skoðar í gegnum söguna af stráknum en um leið skoðum við með honum samfélag þessara umbrotatíma undir lok 19. aldar þegar kapítalismi og iðnvæðing fiskveiða hélt innreið sína og íslenskt þjóðfélag breyttist kannski meira en það hafði gert um aldir áður. Það er líka snjallt að skoða fyrri umbrotatíma sögunnar með okkar eigin í bakgrunni, án þess að ég sé að gera því skóna eitt andartak að sögunni sé ætlað að endurspegla samtíma okkar með nokkrum hætti. Það er bara ég, sem lesandi, sem mynda þau hugrenningatengsl og þau hrífa líka, eru eins og hluti sögunnar.

Það er erfitt að tala um Hjarta mannsins án þess að vísa til fyrri verkanna tveggja. Það fyrsta birti okkur svanasöng smábátaútgerðar á Íslandi með eftirminnilegum hætti og þar fór strákurinn í gegnum sína fyrstu frostraun ef svo má að orði komast; hún varð enn kaldari í Harmi englanna þar sem lesturinn leiddi mann um hríð og ofsaveður íslenskra heiða þar sem strákurinn varð næstum úti í fylgd með frummynd upplýsingasamfélagsins, landpóstinum Jens. Hjarta mannsins fer síðan með lesandann inn í þann nútíma sem til varð við upphaf 20. aldar, sjávarþorpið íslenska og þau nýju viðhorf sem til urðu á nýrri öld og eru enn að verða til á okkar öld. Dæmin eru mörg, en konurnar í verkinu, hver á sinn hátt, líta fram til sterkra kvenna samtímans, skilgreina á vissan hátt lífsaflið sem vinnur aftur og aftur bug á dauðanum, sama hversu oft hann treður sér inn í lífsbaráttu sögupersónanna.

Það er einmitt aflið í skáldskapnum sem gerir þessa texta Jóns Kalmans svo áhrifamikla. Þýski málspekingurinn, guðfræðingurinn og bókmenntafræðingurinn Johann Gottfried Herder skilgreindi aflið, kraftinn, sem nokkurs konar þriðja þátt skáldskaparins, utan frásagnar og stíls, sem bindur þau um leið saman. Þetta fagurfræðilega leiðarljós Herders er það sem gerir einmitt mun á veigamiklum skáldskap og veigaminni; ein konan í Hjarta mannsins, Helga, skilur þetta fullkomlega þegar hún heyrir nokkrar blaðsíður lesnar úr þýðingu stráksins á verki Dickens A Tale of Two Cities: „Það er afl í þessum texta, segir Helga þegar strákurinn er búinn að lesa síðurnar fimm, þessi orð sem hann fann í tungumálinu og notaði í brúarsmíðina svo að aðrir, en líka hann sjálfur, gætu sótt sér fjarlæga heima, sótt sér líf, tilfinningar, sótt sér það sem er til í fjarskanum en við vissum ekki af" (178).

Frásögn Jóns Kalmans er einmitt búin þessu afli þar sem sagan og stíllinn eru bundin saman af krafti skáldskapar sem þorir og vill spyrja stórra spurninga og leyfa okkur lesendum að svara þeim í sífellu um leið og við njótum ferðar með lest orða sem við óskum okkur að verði bara lengri. Þegar höfundur hefur náð slíkum tökum á stílnum verður honum eiginlega allt mjög auðvelt, eða það finnst lesandanum sem veit að hann er að lesa djúpsæjan texta en á samt svo auðvelt með það. Höfundurinn getur leyft sér á þungu augnabliki að beita hefðbundinni ljóðrænu með stuðlun eins og þegar Geirþrúður fréttir af dauða elskhugans: „Hvaðan sprettur ógæfa mannsins? Geirþrúður fór framúr, dró frá glugganum, horfði á dökkan kjölinn, sá að dauðinn er dökkur hnífur sem sker í sundur dagsbirtuna. Hún sat nokkrar mínútur við lítið en þungt borð, keypt í Þýskalandi. Sat þar ögn hokin, horfði á fingur sína sem strax voru orðnir dofnir af söknuði" (198).

Stuðlunin eftir þessa retórísku spurningu fær lesanda til að skynja þann dyn óvæntrar sorgar sem hellist yfir konuna við hin vondu tíðindi; þetta er aðeins lítið dæmi, en þau eru líka til önnur, húmorísk en um leið uppfull af íróníu dauðans alvöru þegar landpóstinum Jens er einmitt dauðakalt á siglingu: „[...] honum [var] gefinn heitur drykkur, einhver viðbjóður sem Jonni sauð saman, djöfuls viðbjóður, viðurkenndi kokkurinn, en dugar vel, amma mín vakti afa þrisvar upp frá dauðum með þessu, og sá eftir því í öll skiptin" (88). Lesandinn fær því að reyna á allt tilfinningarófið og þótt þessi þriðji hluti verksins snúist fljótlega um þekkt minni, leitina, eða kannski öllu heldur viðurkenninguna á ástinni, þá er svo margt annað að gerast á þeirri leið og margar aðrar hliðar, einmitt á ástinni, að það mætti alveg eins kalla Hjarta mannsins rannsókn á ástinni eins og hún er eða gæti verið í raun og veru. Eins og við hin þá botna persónurnar í sögunni ekkert í ástinni, nema kannski Álfheiður og hugsanlega Geirþrúður, en það er þó engan veginn einhlítt, ástin er allt of flókin fyrir einn mannsheila og reyndar hjarta mannsins líka, óháð því hversu mörg hólf þess eru.

Ertu með athugasemd vegna fréttarinnar? Sendu á frettir@ruv.is